Susmagarria »

Nerea Ibarzabal

Twitterren zabaldu zen txio bat joan den asteburuan, eta benetan saiatu naizela horri buruz idazteko tentazioari ihes egiten, bene-benetan, baina ezin izan dut ez dakit inspirazio faltagatik izan den edo, besterik gabe, gaiak erreta naukalako azkenaldian-. Bertsozale batek bi gizonen arteko elkarrizketa entzun eta Twitter bidez elkarbanatu zuen; Bertsolari Txapelketa Nagusiaren inguruan ziharduten: “Hainbeste andre aurrean…”, esan zuen batek, eta “susmagarria…”, erantzun zion besteak. Txapelketa jarraitu ez dutenentzako, final laurdenetako sei saiotaetik lautan emakumeek lortu dute lehen postua. Susmagarria, zalantzarik gabe.

Batzuek esango dute salbuespenekin tematzea dela, bertsozaleek oro har ez dutela hori pentsatzen, publiko aurrerakoia eta aurreratua dela bertsotara doana, baina ai, ez dakit ba. Denok gara iraultzaileak, iraultza ezinezkoa dela uste dugunean; gauzak aldatzen hasten direnean ordea, epa, kontuz eta batez ere aldaketa hori kuantifikagarria denean, ze aldaketa aspaldi hasi zen nire ustez, ez txapelketa honetan-. Eta gauzak susmatzen hasita, nik ere susmoa dut ez direla bi bakarrik horrelako zerbait pentsatuko zutenak honezkero.

Ze gu beti gara susmagarriak. Kirolean marka handiren bat egiten dugunean, susmagarria da eta badaezpada DNA probak egiteko eska dezake norbaitek, ze, aizu, agian gizonak gara. Eta maila altuko lanpostu bat lortu badugu, susmagarria da eta auskalo zer egin behar izan dugun horraino iristeko. Eta bertsotan ondo moldatzen baldin bagara, susmagarria da, feminismoa modan dagoelako, entzuleei burua jan diegulako, desberdin baloratzen gaituztelako. Gizonena naturala da, esperotakoa, eta emakumeena susmagarria eta zalantzazkoa. Guretzat beti eskailera bat gorago dago gure merituen onarpena.

Eta, bestalde, noski sekulakoa dena final laurden hauetakoa, noski aipagarria dena emakumeek lortutako puntuazio altua, noski. Baina, zer nahi duzue esatea, txapelketaz kanpoko plazak apur bat jarraitu dituenak aurreikus zezakeen hau, eta zenbait hedabidetan soilik azken hilabete honetako zenbakiei eman zaie pisua, aldarrikapenetik baino harriduratik gehiago duten iruzkinekin batzuetan. Sorpresa exotiko bat balitz bezala. Normala da, baina ikuspuntu antzua ere bai, ze soilik emaitza hauek hartzen baditugu aldaketaren ikurtzat, gaur arteko ibilbidea eta etorkizunekoa behatu gabe, ez gara inoiz jabetuko benetan eboluzio honek duen garrantziaz. Hori sumatzen ez dutenek susmatzen jarraituko dute.

Beste ni »

Igor Elordui Etxebarria

Bahituta naukazu, nahierara narabilzu. Gura duzunean agertzen zara gogorarazteko bazarela nire baitan; gogorarazteko izena ere ez dudala amak eta aitak nahi zutena: Iker behar zuen neure izenak, eta ez Igor, baina frankismoaren hondar urteetako Getxoko funtzionario malapartatu hark gurago izan zuen niretzat izen eslaviarra euskalduna baino.

Umetan tuberkulosia eduki zuen umea naizela gogorarazten didana zara, biriketako min horrek eraginda ikastolara joan barik hilabeteak etxean sartuta egon zen haurra; geldi egon beharraren beharraz, gaitza sendatzearekin batera, potolotu egin zen mutikotxo hura. Eta zara diostazuna birikeriagatik izan ez balitz dudan gorpuzkera txiker eta zabala ez nukeela edukiko, lirainagoa nintzatekeela.

Gaztetan —gazte izateari utzi diodala esatera baitzatoz— egindako gauza haiez guztiez malenkonia suntsigarri batez akordatzera behartzen nauzuna zara. Aldi berean, egin bakoen, galdutako aukera horien guztien damua dakarkidazuna ere bazara. Horixe da ezarri didazun kondenaren paradoxa tristea. Behinola izan nintzena gogorarazten didazu, eta izan eta eduki gura nuena, gura bai, baina ez naizena eta ez daukadana. Hori gutxi ez, eta sekula izango zein edukiko ez dudanaren inbentarioarekin zatoz, interesak kobratzera bazentoz bezala.

Ez zara, ez, gainera, errukiorra. Gehienetan gauez zatoz zerrendarekin. Lotan harrapatzen nauzu, esnatzen nauzu eta ikuskaritzan hasten zara. Eta krudela zara, oso krudela: aurpegiratzen didazu egin ez dudana, egin ezin dudana, egin nahiko nukeena —eta ezingo dudana—, egin beharko nukeena, txarto egin dudana… Eta horrez guztiaz gain, atsekabea eta beldurra dakartzazu, badakizu min ematen: joandako ama, etorri ez zen umea, galdutako lagunak, jendearen zer esanak, familiari huts egitearen izua, zera izatearen sentsazioa: zaharragoa, itsusiagoa, txikiagoa, inozoagoa, ezgauzagoa. Are gehiago: horretxegatik guztiagatik maite dituzunak, maite zaituztenek, zu maitatzeari utziko dioten beldurrak hartzen zaitu; ez baitzara lehen zinena, ez lehen bezain alaia, ez uste duten bezain indartsua. Eta beldurra hauspotuta handiagoa da erredura. Ikara sortzen badakizu, bai jauna.

Egunak egon zaitezke etortzen, badakit nolakoa zaren. Hotzagoa eta luzeagoa da gaua zatozenean, laburragoa eta ilunagoa eguna. Hurrengo goizean ispiluan neure buruari begiratzen diodanean iruditzen zait handiagoak eta sakonagoak direla zimurrak, egun bat baino igaro ez arren. Baina bai, hala da, egunez egun zahartzen goaz eta ni hau eta beste ni gehiago pilatzen.

Esango nuke denborarekin ikasten dela norberaren ni guztiak onartzen. Biharamunean “bart altxatuta ibili zara” botako didate; “zer gertatu zaizu, bada?” Nire beste ni, erantzungo dut. Ulertuko dute, nik ez bezala, nire ni guztiak barne maite nautelako.

Zaindu »

Nerea Ibarzabal
Zaintza, errespetua, goxotasuna, onarpena eta inguru seguruak. Bazoaz ikasten, eta oraindik gutxi diren arren, badira kontzeptu horiek praktikan jar ditzakezun zirkuluak zure bizitzan. A ze zortea. Hain zara besteei emana, non ez baitza…

Estekatua »

Igor Elordui Etxebarria

Irailaren 6an, Kataluniako Parlamentuak Erreferendumaren Legea onartu, eta Els Segadors abesten hasi ziren diputatuak. Esan beharrik ez da egongo, honezkero, baina despistaturen batek galdetzekotan: Els Segadors Kataluniako himno ofiziala da. Irakurri nion Miren Amurizari irailaren 8an BERRIAko Bira bere zutabean inpresioa egin ziola, ez zuela abestia ezagutzen baina solemnea iritzi ziola, kutsu epikoduna. Aurrerago galdetzen zuen gurean zer kantatuko ote genukeen gisako egoeraren batera iritsiz gero. Egun berean hari berari tiraka idatzi zuen Larrepetit Onintza Enbeitak. Hala zioen: “Irudi hunkigarria izan da aste honetakoa: Kataluniako parlamentua zutik Els Segadors kantatzen erreferendum legea onartuta. Eta gu hemen, Euskal Herrian, elkarrekin kantatzeko ereserkirik gabe”.

Ez naiz sartuko euskal ereserkiaren (edota, bidenabar, izenaren, banderaren…) diskusioan. Besteak beste, iruditzen zaidalako, sinboloak inportanteak izanik, badagoela gauza inportanteagorik euskal estatu konfederatu zein Espainia konfederatu barruko Euskadi, Euzkadi, Euskal Herria, Nafarroa, Baskonia edo dena delako horren bidean. Adibidez, Euskal Herri osoko zenbat diputatuk ahalko lukete kantatu gaur egun Eusko Abendaren Ereserkia (Gora eta Gora), Gernikako Arbola, Eusko Gudariak, Ikusi Mendizaleak… lotsagarri geratu barik? Zenbatek ulertuko lukete letra?

Edozelan, eztabaida horretara iritsi bitartean, nire egiten dut, eta egunotarako nire himno lez hartzen dut, zenbait euskal kantari, musikari eta bertsolarik egin duten Lluis Llachen L’Estaca eta Gorka Knörren Agure zaharra euskarazko bertsioaren nahasketa ezin ederragoa. Badira mementoak, egunak, garaiak, gorputzak zer edo zer egitea eskatzen dizutenak; gogoa daukazunak gainezka egingo duen itsasoan ur tanta bat gehiago izateko; zeuk ere tiraka egiteko beharra sentitzen duzunak. Askoz gehiago ezin, eta (maketatzaile, zuzentzaile eta enparauen baimenarekin), hona hemen, idatziz, bi kanta, bi herri eta bi hizkuntza estekatuta:

L’avi Siset em parlava

de bon matí al portal

mentre el sol esperàvem

i els carros vèiem passar.

Ez al dek, gazte, ikusten gure

[etxola zein dan?

desegiten ez badugu, bertan

[galduko gera.

Baina guztiok batera

[saiatu hura botatzera,

usteltzen hasita dago-ta,

[laister eroriko da.

Si jo l’estiro fort per aquí

i tu l’estires fort per allà,

segur que tomba, tomba,

[tomba,

i ens podrem alliberar.

Però, Siset, fa molt temps ja,

les mans se’m van escorxant,

i quan la força se me’n va

ella és més ampla i més gran.

Usteltzen badago ere, karga

[badu oraindik,

berriz arnasa hartzeko

[esaigun elkarrekin:

Baina guztiok batera…

Si jo l’estiro fort per aquí…

L’avi Siset ja no diu res,

mal vent que se l’emportà,

ell qui sap cap a quin indret

i jo a sota el portal.

Haur batzuk ikusten ditut eta

[inguraturik,

aitona zaharraren kanta nahi

[diet erakutsi:

Baina guztiok batera…

Si jo l’estiro fort per aquí…

Baina guztiok batera…

Si jo l’estiro fort per aquí…

Ispilua »

Nerea Ibarzabal

Lagun batekin elkartu naiz aste honetan, eta kontatu dit pertsona batek min egin diola. Zer egin dion ere kontatu dit, eta nik, kafe baten bueltan konbokatutako edozein lagunek bezala, bere aldea defendatu dut, eta “pertsona gaiztoarena” justifikaezina dela esan, nola egin diezazuke hori? Erdi zoratuta egongo da edo arazoren bat izango du. Ze, kasualitate guztiz frogagarriz, gu eta gure ingurukoak beti gara mina pairatzen duen jende zintzoa. Baina oraingoan lagunak ispilu bat jarri dit begien aurrean, eta hor ikusi dut neure burua, solomo pintxoa antsietatez jan eta buruarekin baietz baietz egiten, bere istorioko “pertsona gaiztoaren” paperean neu ere egon naizela esan edo ez erabaki bitartean.

Zu, iraila »

Nerea Ibarzabal

Buruilak uda ez du hiltzen, baina negua du oroitzen”, dio irailari dagokion egutegiko orriak. Argazkian sagar gorri batzuk saskiratzen ageri da norbait. Eta pentsatu dut asko esaten duela zutaz iraila bizitzeko duzun moduak, edo, are gehiago, hilabete bat bazina, ziur asko iraila zinatekeela.

Iraila da ingurukoen begiradak irakurtzea berriro- eta liburuak usaintzea. Bulegoko mahai bat da, udako beroak lurrunduko zituelakoan utzi zenituen mota guztietako tentsioak oraindik tiraderetan gordeta dauzkana. Derrigor, orain, idazten hasi behar duzun orri zuri bat da, inspirazio behartu bat, bertsolari txapelketa bat, ateak irekitzeari beldurra. Iraila elkarrizketa deseroso bat da, baina zeure buruarekin, iraila zeu zarelako.

Iraila erabakiak dira, zuri hainbeste gustatzen zaizkizun horiek, eta galderak etorkizunari buruz; besteek zutaz espero dutenari iskin egingo diozun beste behin, edo espero duten dena egingo duzun, beti bezala.

Tesiak, hizkuntzak, polikiroldegia, kanpora joan edo barrura begiratu, umerik oraindik ez edo bigarrena ekarri, zoriontasun indibidualaren edo ongizate kolektiboaren aldeko borrokan sakonduko ote duzun aurten. Irailak dena lotzera bultzatzen zaitu, eta itota sentitzen zara gero, iraila zeu zarelako.

Iraila da ez jakitea noiz eman gerra bat galdutzat eta borrokatzen jarraitzea, zure eguzkitako krema, soineko fin eta toallazko ezkutuari helduta. Aterki on bat erosteko momentua da, jakinik galdu egingo duzula —hainbeste gauza onekin gertatu izan zaizun moduan—. Iraila da argazkiak ikustea eta pentsatzea ez zarela inoiz hor bezain polit egongo bizitza osoan. Amaitutako gauzak idealizatzen ditu irailak, iraila zeu zarelako.

Irailak zeure onetik ateratzen zaitu, bi gauzaren artean egote horrek; ez jakiteak noiz den euri eta noiz bero, zerbait amaitzen ez jakiteak, zerbait hasten ez asmatzeak, eta birritan pentsatzeak biluzi aurretik.

Zeure onetik ateratzen zaitu, iraila zeu zarelako.

Eta hor zaude, parkean, tupea horitzen hasi zaien arbolen azpian, gaur eguzkia atera dela eta jertsetxo fin bat soilik hartuta soinean, dagoeneko hotzegia den iraileko haizeari entzungor eginez, eta disimuluan zeure burua besarkatuz epeltasun bila.

Hori baino metafora hoberik zure bizitzarentzat.

Hamaika urtaro, hileroko, azalberritze, ile mozketa, poz eta pena bizi izan dituzun arren, zeure baitan irail bat, trantsizio etengabe bat zaren horrek, oraindik ez duzulako zikloak onartzen ikasi.

Kalera, kalera! »

Igor Elordui Etxebarria

Mendian gora, burua galtzen dut maiz, herriko kaleetan sarritan galdu izan naiz. Nork bereizi zituen kultura, lurra sua ta ura? Gizakion arteko lotura, ere ez al da natura? Aldapan gora, pausorik pauso; aldapan behera, auzorik auzo. Gaztainondo ta pago, eskultura arraro, kaleak edo mendiak zerk galtzen gaitu gehiago?

Berriro galduta gabiltza, hau da hau marka ezin da ulertu aurrean daukagun mapa… Egunak argitu du. Itzali da txosnetako musika, mututu da euskal hit paradea eta etxera joateko ordua da. Ondo pasatu dugu aurten ere, nahiz eta, hasteko, onar dezagun, kale egin dugula beste behin, inoizko oporrik eta jairik onenak bizitzeko enegarren saioan. “Ez ez da” leloarekin atera gara denok, baina ez dugu lortu guztiz gure kaleetatik sexu-erasotzaileak botatzea. Zeozer aurreratu dugulakoan nago, halere, eta ez dugu etsiko. Eta saiatu dira, hori ere bai, boterearen kortsarioak eta agintarien eskopetariak piratak eta gautxoriak lotzen. Beraiek ere kale egin dute.

Goizero legez, karrikak kale-zurrutariz hustu eta kale-garbitzailez bete dira. Silvio Rodriguezen ¿A dónde van? abestia datorkit burura akordatzen naizenean uda sasoian kaleratu diren milaka eta milaka jai-egitarau, ekitaldien eskuorri eta tabernetako menuen zerrendarekin. Baina terrazetako mahaiak batuta daude orain. Honezkero, joan dira udan kalerik kale ibili ohi diren turista asko eta, beraiek joatearekin batera, kalean utzi dituzte lau sos miserableen truke lan egin duten horrenbeste. Datorren astean kaleko arropa jantzita lanera, bai, baina guk behintzat, lagun, badaukagu lana.

Kalez kaleko joan-etorrian etxerako bidea erakusten didan kale-burura heldu gara. Kale-argi batek afixa bat argiztatzen du doi-doi. Zera irakur daiteke: “Irailak 10. Manifestazioa Donostian. Kalera, bakea eta askatasuna irabaztera”.

Eta hantxe geldi, kartelari begira pentsatu dut badela uda, opor eta jai guztietan aldatzen ez diren gauzen artean beste bat: euskal presoek eta beren lagun eta senitartekoek pairatzen duten sakabanaketa eta espetxe-politika mendekatia. Gomutan ditugu, bai, jaietan inoiz baino gehiago, txosnetan jartzen diren banderolen bidez, paparrean jartzen ditugun pegatinen bidez, egiten diren kalejiren bidez…

Eta akordatu naiz uztailean egin zen Kalera Martxarekin, eta nola berau amaitu eta gutxira izan genuen Kepa del Hoyo preso galdakoztarraren heriotzaren berri. Hil zen bihotzekoak jota, etxetik 700 kilometrora, bakarrik; ia hogei urte preso eta zigorraren bi herenak beteak. Handik bost egunera Galdakaoko kaleak jendez mukuru egon ziren haren heriotza salatu eta agur esateko (Peru del Hoyo semearen berba hunkitu eta hunkigarriek burrunba egiten dute oraindik nire buruan). Afixa gehiago kalean ez; banderola gehiago txosnetan ez; paparrean pegatina gehiago ez. Atera gaitezen kale itsu honetatik. Atera ditzagun. Orain etxera, igandean kalera.

Ockhamen labana »

Igor Elordui Etxebarria

Irailak bat gaur. Hilabete, beraz, Kataluniako urriaren 1eko erreferendumerako. Asteon, lerrook idazteko tenorean, bederen, Junts pel Siko eta CUPeko diputatuek Trantsiziorako Legea (deskonexiorako legerik garrantzitsuena, galdeketan independentziaren aldeko botoak irabaziz gero) aurkeztu dute; Mariano Rajoyk erreferenduma egiterik ez duela onartuko berretsi duen egun berean.

Erreferenduma, Bartzelona-El Prat aireportuko segurtasun kontrolaz arduratzen den enpresako langileen greba (erreferendumaren ingurumarian), Bartzelonan eta Cambrilsen izandako atentatuak (erreferendumaren ingurumarian), erreferenduma atzera ere (atentatuen ingurumarian)… Kataluniak ez dio utzi aspalditik, ezta utziko ere tarte luze batean, hizpide izateari.

Aitortu behar dizuet, harrotasun izpirik gabe, Bartzelonako aireportuko grebaren berri izan nuenean pentsatu nuela: “Galdeketaren egunera arte bertan denetarik/edozer gertatzeko billete ugari dauzka Kataluniak”. Eta bai, gerora izan diren atentatuen ideia ere pasatu zitzaidan burutik. Eta harrotasun izpirik gabe onartzen dut, berriro diot, halako burutazio baten oinarrian konspirazioaren teoriarako joera bat, konspiranoia moduko bat, dagoelako. Burutazio ala kasualitate, asmatu egin nuen, zoritxarrez.

Hori bai, nire susmo ilunen kontrara, espero ez nuena izan zen ondorengo ordu eta egunetako argazkia. Hamabost hildako utzi dituen atentatuaren osteko Kataluniako Generalitateak, Mossoek eta, batez ere, Kataluniako gizarte zibilak eman duen irudiari The Guardian britainiar egunkariak jarri zion oin egokia: Kataluniak terroreari emandako erantzunak erakutsi du prest dagoela independente izateko. Izan ere, denborarekin, argazkian agertu ez edota mugituta atera direnak Espainiako Gobernua, Guardia Zibila, Espainiako zenbait komunikabide eta kazetari eta Felipe Erregea izan baitira, besteak beste.

Teoria konspiratzaileen egiazkotasuna neurtzeko erabiltzen den Ockhamen labanaren printzipioaren arabera baldintza berdinetan esplikaziorik sinpleena da aintzat hartu behar dena. Neure buruko deabruak uxa ditzadan, augurioa kasualitate malapartatu huts bat baino ez da izan. Asteleheneko BERRIAn, gatazken eta bakearen komunikazioan aditu Xavier Girok —nazioarteko gatazken, gatazka armatuen eta bakearen komunikazioaren masterra zuzentzen du— zioen, batetik, gertatutakoa zela “ikaragarria baina ez arraroa”, haren ustez, Europako hiri handietan gertatu den bezala, Bartzelonan ere gerta zitekeelako; eta bestetik, haren ustez, atentatuen kudeaketak ez du izango eraginik prozesuan.

Ikusteko dago hala izango den ala ez. Ockhamen labanaren printzipioa aplikatuz, baldintza berdinetan katalanek independentzia gura badute lortuko dute. Eta Katalunia prest dago, hala erabakiz gero, estatu gisa aritzeko; itxuraz behintzat hori erakutsi du.

Osoa »

Nerea Ibarzabal
Laranja erdiarena likuadoran sartu genuen, hasi ginen esaten fruta osoak ginela, gu osatzeko erdirik ez zaigula falta. Marrubi, madari, platano osoekin egon nahi dugula. Baina, hori bai, egon egin nahi dugula. Iruditzen baitzait lehen g…

Kalean; eta etxean? »

Igor Elordui Etxebarria

Duela bost urte baino gutxiago egiten da euskaraz kalean. Hori da pasa den astean Soziolinguistika Klusterrak aurkeztu zuen Hizkuntzen Erabileraren Kale Neurketaren emaitzaren ondorioa. Bost urtean behin egiten dute neurketa, behaketaz —azkena, beraz, 2006an egin zen—. Kalean ibiltzen dira behatzaileak, eta erreparatzen dute jendea zein hizkuntzatan ari den. Bada, kalean hizketan entzun dituztenetatik %12,6 ari ziren euskaraz. Portzentaje hori, Euskal Herri osoa aintzat hartuta, duela bost urtekoa baino puntu bat apalagoa da. Bizkaiari dagokionez, are okerragoa da datua, atzeraka egin baitu azken hamabost urteetan etengabe: 2001ean %10,5ekoa zen erabileraren ehunekoa, eta hamabost urte geroago %8,8ra jaitsi da (Bilbon, %4,6tik %2,5era).

Badira 472 urte Bernat Etxeparek Kontrapas olerkian euskara jalgi hadi kanpora, jalgi hadi plazara, jalgi hadi mundura aldarria betikotu zuenetik. Eta kasik bostehun urte geroago, hala jarraitzen dugu oraindino, kontrapasean. Hala behar zuen izan hamaseigarren mendean, eta hala behar du izan, zoritxarrez, hogeita batgarrenean ere.

Ostera, bada niri iritziz XVI. mendetik hona aldatu den gauza bat; azken urte hauetan aldatu den gauza bat, eta ez onerako, gainera. Bazen garai bat —demagun zu eta ni haur izan ginen garaia, baina izan zitekeen duela lau mende— euskaraz kalean ezin egin eta etxean eginez jagoten eta bizirik iraunarazten genuena. Bazen garai bat kalean beste euskaldun batzuekin elkartzen ginelarik euskarak anaitzen gintuena. Bazen garai bat, hori ere bai, kalean euskaraz harrokeria apur batekin egiten genuena ingurukoek ulertzen ez zutelako. Eta hori horrela izaten zen, batez ere, eremu erdaldunetan. Ez daukat nik sasoi haren nostalgiarik, baina, zoritxarrez, lau mendean zehar euskararentzat kalea, plaza eta mundua aldarrikatzen egon eta gero, orain etxea aldarrikatzen hasi beharko dugu. Zeren eta bada garai bat, gaurkoa, alegia, apurka-apurka, gura barik, konturatu barik kasik, orain arte euskaldunak izan diren etxe askotan erdarak lekua egin duena edota egiten hasi dena. Eta hori horrela da, batez ere, eremu euskaldunetan; arnasgune deritzen diren horietan, alegia.

Horrenbeste berbalagun, euskararen egun, pixka bat es mucho eta txantxangorri… Denak baleko, denak beharrezko. Baina zeintzuk dira Euskararen Erabileraren Etxe Neurketaren emaitzak. Ba ote?

Areago, ez diot ezer berririk zera badiot: euskararen etorkizuna izango da euskaraz dakiten egungo gazte horiek guztiak etxerako egingo duten hizkuntza-hautuaren araberakoa. Beraz, segi dezagun kalera, plazara eta mundura begira lanean, baina aldarri dezagun, altzari-denda ospetsu harena gogora ekarriz, gure Etxeko Errepublika Aske Euskalduna. Berandu baino lehen, betiko esaera baita: etxean ze entzun, a ikesi.