Osoa »

Nerea Ibarzabal
Laranja erdiarena likuadoran sartu genuen, hasi ginen esaten fruta osoak ginela, gu osatzeko erdirik ez zaigula falta. Marrubi, madari, platano osoekin egon nahi dugula. Baina, hori bai, egon egin nahi dugula. Iruditzen baitzait lehen g…

Kalean; eta etxean? »

Igor Elordui Etxebarria

Duela bost urte baino gutxiago egiten da euskaraz kalean. Hori da pasa den astean Soziolinguistika Klusterrak aurkeztu zuen Hizkuntzen Erabileraren Kale Neurketaren emaitzaren ondorioa. Bost urtean behin egiten dute neurketa, behaketaz —azkena, beraz, 2006an egin zen—. Kalean ibiltzen dira behatzaileak, eta erreparatzen dute jendea zein hizkuntzatan ari den. Bada, kalean hizketan entzun dituztenetatik %12,6 ari ziren euskaraz. Portzentaje hori, Euskal Herri osoa aintzat hartuta, duela bost urtekoa baino puntu bat apalagoa da. Bizkaiari dagokionez, are okerragoa da datua, atzeraka egin baitu azken hamabost urteetan etengabe: 2001ean %10,5ekoa zen erabileraren ehunekoa, eta hamabost urte geroago %8,8ra jaitsi da (Bilbon, %4,6tik %2,5era).

Badira 472 urte Bernat Etxeparek Kontrapas olerkian euskara jalgi hadi kanpora, jalgi hadi plazara, jalgi hadi mundura aldarria betikotu zuenetik. Eta kasik bostehun urte geroago, hala jarraitzen dugu oraindino, kontrapasean. Hala behar zuen izan hamaseigarren mendean, eta hala behar du izan, zoritxarrez, hogeita batgarrenean ere.

Ostera, bada niri iritziz XVI. mendetik hona aldatu den gauza bat; azken urte hauetan aldatu den gauza bat, eta ez onerako, gainera. Bazen garai bat —demagun zu eta ni haur izan ginen garaia, baina izan zitekeen duela lau mende— euskaraz kalean ezin egin eta etxean eginez jagoten eta bizirik iraunarazten genuena. Bazen garai bat kalean beste euskaldun batzuekin elkartzen ginelarik euskarak anaitzen gintuena. Bazen garai bat, hori ere bai, kalean euskaraz harrokeria apur batekin egiten genuena ingurukoek ulertzen ez zutelako. Eta hori horrela izaten zen, batez ere, eremu erdaldunetan. Ez daukat nik sasoi haren nostalgiarik, baina, zoritxarrez, lau mendean zehar euskararentzat kalea, plaza eta mundua aldarrikatzen egon eta gero, orain etxea aldarrikatzen hasi beharko dugu. Zeren eta bada garai bat, gaurkoa, alegia, apurka-apurka, gura barik, konturatu barik kasik, orain arte euskaldunak izan diren etxe askotan erdarak lekua egin duena edota egiten hasi dena. Eta hori horrela da, batez ere, eremu euskaldunetan; arnasgune deritzen diren horietan, alegia.

Horrenbeste berbalagun, euskararen egun, pixka bat es mucho eta txantxangorri… Denak baleko, denak beharrezko. Baina zeintzuk dira Euskararen Erabileraren Etxe Neurketaren emaitzak. Ba ote?

Areago, ez diot ezer berririk zera badiot: euskararen etorkizuna izango da euskaraz dakiten egungo gazte horiek guztiak etxerako egingo duten hizkuntza-hautuaren araberakoa. Beraz, segi dezagun kalera, plazara eta mundura begira lanean, baina aldarri dezagun, altzari-denda ospetsu harena gogora ekarriz, gure Etxeko Errepublika Aske Euskalduna. Berandu baino lehen, betiko esaera baita: etxean ze entzun, a ikesi.

Distantziak »

Nerea Ibarzabal

Gertatzen da batzuetan kantu baten letra, albiste bat, txio bat… zeuretzako preseski idatzia dagoela iruditzen zaizula, bat-batean iritsi dela zugana zerbait esateko. Horrelako zerbait sentitu nuen joan den astean Txomin Ezponda bertsolariari BERRIAk egindako elkarrizketa irakurtzean. Bere garaiko bertsolaritza eta egungoa konparatzeko iradoki zion Garbiñe Ubedak, eta honela erantzun zionk: “Giroa, entzuleak, bertsolariak, bizimodua; dena aldatu da. Lehen, jendea elkarretaratzen zelarik, besta zen. Orain, gazteak entzunda, irudi luke bertsolaritza lana dela. (…) Ailegatzen dira, eta hileta batean baleude bezala, serio-serio bertsoak egin, saioa bukatu eta ospa. Gu, taula gainean ordubete egin eta gero, ostatu txokoan beste bi orduz aritzen ginen bertsotan”.

Ez diot osotasunean bat natorrenik hitz horiekin, uste baitut oraindik ere giroa eta festa badirela gazteon bertso saioetan, badakigula barre egiten eta eragiten, eta bestelako umore mota batzuekin, gainera. Baina eman dit zer pentsatua azkeneko esaldiak, jendearekiko harremanarenak, saio aurrekoak eta ostekoak. Badirelako saioak eta herriak gorputzaldi arraroarekin agurtzen ditugunak, erdi presaka, beste saioren bat dugulako gero, edo familia, edo aste osoan pilatutako nekea dela eta. Horrelakoetan, bueltako bidean pentsatu izan dut zein iritzi geratu ote zaien tokikoei nitaz, herrien arteko distantziak hain laburrak diren garaiotan, pertsonen artekoak ez ditugulako ondo neurtzen beti. Benetako bertsolari bat ote naizen azken trago bat hartu gabe alde egin badut.

Bertsolari beteranoekin kantatu izan dudanetan ikusi dut Txomin Ezpondak kontatzen duenaren arrastoa. Horiek badute nik hainbeste eskertuko nukeen jendearekin egoteko patxada edo disimulatzeko gaitasuna, gertutasuna, aspaldiko anekdotak oroitzeko dohain hori… Ni ez naiz gai antolatzaileen izen bakar bat gogoratzeko urtebete pasatuta. Eta berriro pentsatzen dut benetako bertsolari bat ote naizen behin saioa amaitu ostean ez badut kantuan segitu nahi, edo parrandetan bertsoak eskatzen dizkidatenetan haizea hartzera bidaltzen baditut denak.

Ezpondak ere argi esaten du, garaiak aldatu dira, eta artista gutxik dute egun emanaldiaren ostean bi ordu tabernan igarotzeko pribilegioa. Baina pertsonen arteko harremanak ez hozteaz arduratu beharko ginateke, oholtzak geroz eta handiagoak diren honetan, eta auzo txikiak geroz eta txikiago. Jendearekin parez pare jarri, amona baten hitzak entzun, herriko gertaeren berri jakin eta hor egoteagatik zortedun sentitu. Bai, egin beharko litzatekeena esaten nabil, jakinik ni beti ez naizela horretarako kapaz. Azkenean, zerbait izango dut benetako bertsolaritik.

Guay »

Igor Elordui Etxebarria

Hauxe pasa den zapatuko BERRIAn argitaratu zen Zaldieroaren De Rerum Natura zinta: landa batean jesarrita daude, lasai antzean, Gorentasuna eta Yoda. Gorentasunak diotso Yodari “Atzo euspañolez ari ziren gazte batzuk ikusi nituen kalean…”. “Euskañolez?” galdetzen dio Yodak; “Ez, ez: Euspañolez. Euskañolaren eboluzio are garatuago bat! %10a euskara zen (gutxi gorabehera!)”, erantzuten dio Gorentasunak.

Egunotan Euskaltelen udako kanpainako iragarkia ematen ari dira ETB1en (euskaraz) eta ETB2n (gaztelaniaz). GUAY-FI oporretan da kanpainaren leloa, eta, hitz-jokoak argi iradokitzen duen moduan, xedea da oso modu guayan jakinaraztea konpainia laranjarekin kontratua edukiz gero oporretan wifia eduki dezakezula, zoazen lekura zoazela, mugikorretarako aplikazio baten bidez.

Spota nerabeei zuzenduta dago (edo hobe esanda, nerabeak amua dira eta nerabeen gurasoei zuzenduta dago) eta, horrexegatik, nerabeak dira protagonistak. Gurasoei egiten diete berba spotean, preseski. Iragarki landua, estetikoki akatsik gabekoa, marketinaren ikuspegitik zuzena… baina, ai, erdarazko bertsioan gaztetxoek gurasoei “los aitas“, eta aitona-amonei “los aitonas” esaten diete. Badakit kalean horrela esaten dela eta Euskalteleko kanpainaren arduradunak horixe bera ihardetsiko lidake. Edozelan ere, erraza zen, ba, ondo egitea; nahikoa zen “aita y ama” eta “aitona y amona” esatea. Nik ikasleei, halakoak botatzen dituztenean, egiten diedan txantxa da esatea Euskal Herria guraso gayz beterik dagoela (“son los aitas de“, “han venido los aitas de“…).

Baina txantxatik harago, Boli-Dorreko euspañolaren euskarazko %10 horrek ez ninduke gehiegi kezkatuko ez balitz, kasu honetan bezala, okerreko erabilera egiten dela; hizkuntzaren erabilera sexista, heteropatriarkala eta espainola ezkutatzen duela (nire lagun batek esan zidan bezala, ikuskera españomatxista); eta, gainera, hizkuntza batetik besterako joan-etorria egin dezakeela, alegia, euskaratik gaztelaniara eta gaztelaniatik euskarara, boomerang batek bezala.

Argi gera bedi, ez da garbizaletasun (edo garbizalekeria) kontu bat. Nire etxean leihoa bentanie, sardexka tenedorea eta dilistak lentejak dira eta ez naute horrenbeste kezkatzen euskañolaren osea, eske eta pues guztiek.

Dena dela, tentazioari ezin eutsi, hemen tartetxo bat eskaini gura diot hain gurea eta hain jatorra den ba(da) oso modu guayan gaztelaniazko pues-arekin ordezkatzen hasi den euskaldun peto andanari: Zergatik egiten duzue?

Baina ez, ez naiz ari horretaz. Zaldieroaren euspañolari buruz ari naiz, eta bereziki, euskarazko berbak gaztelaniaren zentrifugagailuan sartu eta gero, txarto, oker eta desegoki erabiltzeari buruz; “los aitas” esatea bezain asaldagarriak izan daitezkeenak edota, beste barik, guaykeria nardagarriak.

Eta amaitzeko, irakurle,

eskerrik, muxus eta agurrak.

Ondo »

Nerea Ibarzabal

Helduen margotzeko ohitura faltari buruzko sarrera bat irakurri nuen behin Argia aldizkarian, nola umetan denontzat hain normala den jarduera bat pixkanaka desagertuz joaten den gure bizitzetatik, “nik ez dakit marrazten” esatera iristeraino. Francesco Tonucci pedagogoaren ustez, nagusitu ahala hezkuntza sistemak eta inguruak beste jarduera batzuei ematen die garrantzia, eta sormenarekin lotura duten arloak gutxietsi egiten dira —kantua, marrazketa, eskulanak…—.

Kontzientzia falta horregatik, beharbada, adin batetik aurrera “ondo marraztea” errealitatearen antz handia duten gauzak egitea dela esaten digute. Eta “ondo kantatzea”, tonu altuetara erraz iristea. Eta “ondo dantzatzea”, beti erritmoa errespetatzea soinketako aerobik klaseetan.

Pentsatzen jarri naiz txarto egiten ditugula esan diguten gauza guztietan, eta nora joan ote diren jarduera horietan izan gintezkeen “gu” guztiak, sor genitzakeen gauzak. Hor nonbait geratu dira ertzetatik irtendako zuriunedun marrazki desproportzionatuak, ganbararen batean erraketak, behin bakarrik erabili, partidua galdu eta gorde genituenak.

Apartatu ginen futbitoko taldetik gainerakoei garaipenerako bidea ez oztopatzeko, utzi genuen bertso-eskola bertsoak soilik idatziz ateratzen zitzaizkigulako, trikitia hautsa hartzen pianoaren ondoan. Orain arraroa da berriro eustea, 13 urterekin ez baginen nabarmendu… ezta?

Banaketa argia da horrelakoetan; edozein ikasgelatan daude “onak direnen” taldetxoak, izan marrazteko, izan kirolerako, izan dantzarako… eta denok dakigu zeinetan gauden eta zeinetan ez.

Jakin nahi nuke non amaitzen den jarduera batekiko pasioa eta non hasten den, beste behin, besteen onarpena eta espektatibak asebetetzeak dakarren plazera. Eta jakin nahi nuke noraino iritsiko ginatekeen albo batera utzitako jarduera guztietan, “ederto egiten duzu” esan izan baligute, edo besterik gabe, lasai egiten utzi izan baligute.

Agian gozatzera iritsiko ginateke, eta hori bera oso urruti iristea da.

Lagun batek kontatu zidan lehengoan gazte batzuekin egin zutela ariketa bat, udalekuren batean edo —memoria kontuetan inoiz ez naiz ona izan—. Bakoitzak “txarto” egiten duen —edo hala esan izan dioten— zerbait aurkeztu behar zuen jendaurrean, eta erakustaldi txiki bat egin.

Emaitza izugarria izan omen zen, balleteko dantzaldiak, bertsoak, marrazkiak… denetik egin zuten, eta poz-pozik gainera.

Imajinatu jendarte bat, zerbaitetan onena izan gabe, hori publikoki erakustera ausartzen dena.

Zu gai izango zinateke?

Zer daukazu gordeta ganbaran?

Gaua »

Igor Elordui Etxebarria
Zure altzoan jaio nintzen, urteberri eguneko ordu txikietan. Imajinatzen dut nire bizitzako lehen hilabetetan guztiz emankorra suertatuko zinela, guztiontzat bezala, pertsonoi jaio berritan dagozkigun zereginetarako: bularra edo…

Etxeko kontuak »

Nerea Ibarzabal

Badira estatu mailako sekretuak, gutun azal marroixka klandestinoetan edo disko gogorretan ezkutatuak, batzar gela ilunetan giltzapetuak, heriotzaz mehatxatuak, informazio gorenak, arriskutsuak… eta, gero, horien guztien gainetik daude etxeko kontuak. Gurasoek ahalegin berezia egin zuten zuk ezberdindu zenitzan lagunei kontatzeko moduko gauzak eta kontatu ezinekoak. Gauza hauek etxekoon artean geratzen dira, bai txiki? Eta horrela pixkanaka ulertuz zoaz kanpora begira gerta dakizukeen gauzarik txarrena dela zutaz baino, zureez gaizki hitz egiten dela ohartzea. Pertsona orekatu bat emateko beharrezkoa baita zure familia den instituzio hori garbia eta fidagarria izatea, bestela badakizu, traumak eta hori guztia.

Mahai bueltako elkarrizketa haiek iraun dute zugan, eta ziurrenik inori kontatu gabeko zerbait baldin baduzu, etxeko kontuen artxibokoa izango da, familiakoa ez den beste edozein harremani, luzea eta sakona izanagatik ere, aitortzeko beharrik sentitu ez duzun informazioren bat. Eta aitortu baldin baduzu, ahulezia momentu batean aitortu duzu, edo pertsona hori ere zure instituzio pribatu horretan sartzeko momentua heldu dela ikusi duzulako. Funtzionamendua uler dezan kontatu diozu, beldurtu ez dadin, zure jendea onar dezan. Azken finean, familiara pertsona berriak sartzen dituzunean, benetan beldurtzen zaituena pertsona horri familia ez gustatzea da, eta ez alderantziz.

Instituzioak isiltasunaren aldeko apustua egiten du ia beti arazoen aurrean, eta zaratarik ez egiteak gehiago kezkatzen du konponbidea aurkitzeak baino. Horregatik, denok dakigu nola jokatu senideen bilera nagusietan, zein eserleku dagokion bakoitzari, zein ezin den zeinen ondoan jarri, zeini ez zaion utzi behar gehiegi edaten eta, hori lortu ezean, zeinek egin beharko duen alde denbora baino lehen, eztabaidak saihesteko. Etxekoen barruan ere etxe asko daudelako, eta odoletik gertuen dagoena defenditu behar delako sutsuen.

Lotsaren eskalan, kalera biluzik zoazela amestearen edo okerreko pertsonari sekulako agurra egitearen gainetik dago etxeko kontu bat zabaltzen denean sentitzen dena —instituzioa gogor saiatu arren, etxeko kontu ia denak jakiten dira azkenean beste etxeetan—. Auzo lotsa asmatu zuenak ez dakit nola ez zuen jasota utzi etxe lotsa kontzeptua. Maitasunetik baino, taldetasunetik edo jatorritik gertuago funtzionatzen du familiak askotan, eta horregatik momentu onetan egotea gustatzen zaio, baina txarretan ez du beti asmatzen. Etxe lotsa.

Batzuetan gustatzen zait senide gaiztoarena egin eta nire arbasoei huts egitea, nahikoa konfiantza ez dudan jendeari etxeko kontuak aitortuta. Ondorengo minutuak urduri pasatzen ditut, ea tximista bat eroriko ote den eta gure baserria erre. Baina hala ere batzuetan bandoa botako nuke, pintadak egin eta hainbeste belaunalditan pilatutako sekretu guztien karga aireratu, inori axola ez arren, gutxienez denok bizi izandako milaka arazo normaliza daitezen.

Utopia vs Distopia »

Igor Elordui Etxebarria

Okindegi bat zabaldu dute, eta ogia doan banatzen diete auzokideei; zinema aretoa berriz ireki dute, eta igandero filmak ematen dituzte; eliza zaharrean gaztetxea eraiki dute; irrati-estudio bat prestatzen ari dira, bai eta auzoko musika-taldeentzako entseatzeko leku bat ere; baratze ekologikoa, oilategia eta fruta arbolak zaintzen dituzte; musu-truk denda zabaldu dute… eta euskaraz ere inguruko beste lekuetan baino gehiago egiten da. Hilean bitan elkartzen dira auzo batzarrean, eta eguneroko martxa lantaldeen bitartez kudeatzen dute. Sarreran “auzo-boterea” dago idatzita. Errekaleor da, Gasteizko alkate Urtaranek eraitsi gura duen auzoa. Asteon, Euskadi Irratian Bernardo Atxagari entzun diot gaiari buruzko gogoetan: “Utopiaren nahia behin eta berriz gauzatzen da, eta azkeneko aldia, nik dakidala, Errekaleorren”.

Krak »

Nerea Ibarzabal
Unikornioen marrazkiz apaindutako mezu positibodun karpetak, zoriontsu izateko agintzen dizuten pultserak -be happy, now-, uda eta poza eskutik doazela iradokitzen duten kanta planoak, eta bat-batean zu, denen erdian, jende zoriontsuak …

Aupa Athletiiic! »

Igor Elordui Etxebarria

Kirolzaleak garenontzat aurtengo maiatzeko egunak agurrez beterikoak izan dira (onartuko didazue oraingoan kirolari, eta bereziki Athletici, tartea egitea iritzirako diren lerrootan).

Pilotan, profesionaletan hemezortzi urte egin eta hiru txapel jantzi eta gero, Abel Barriolak takoak erantzi zituen maiatzaren 7an. Bi aste geroago, bihotzeko arazoa dela-eta pilotari profesionala izateari behin betiko utzi behar diola adierazi zuen Juan Martinez de Irujo “pilotaren iraultzaileak”, igandeko BERRIAk ezin hobeto definitu zuen bezala, hamalau urte eta beste horrenbeste txapelen ostean. Bizkaira etorrita, Amets Txurruka txirrindulari etxebarritarrak ere agur esan du (gorputzez txikia baina erraldoia esfortzuan eta ausardian, kastako txirrindulari horietako bat); besteak beste, saiatuenaren saria 2007ko Frantziako Tourrean. Eta bere kirol-ibilbideari ez baina Athletici agur esan dio 10 urtez lehoien atea gorde duen Gorka Iraizozek, Iribar eta Carmelo Cedrunen ostean partida gehien jokatu duen atezainak. Egon(go) dira segurutik agur gehiago, sona gutxiagokoak izateagatik ez meritu gutxiagokoak; pilotariak, futbolariak, txirrindulariak edota gizonak ez diren kirolariak.

Neuk ere neurri batean men egin eta, iragarri legez, futbolari, zehatzago, Athletici erreparatu gura diot bereziki. Hiru futbolariren, hiru lehoiren, hiru emakumeren agurrari; izenburuko Athletiiic horren i banari: Ibarra, Iraia eta Irune.

Eli Ibarra, Iraia Iturregi eta Irune Murua. Ezin da ulertu Athleticen historia hiru jokalari hauen ekarpena aintzat hartu barik. Hiruren artean 1.125 bider jantzi dute elastiko zuri-gorria: Eli Ibarrak, 412tan; Iraiak, 400etan —Eli bakarrik dago aurretik— eta Irune Muruak, 313tan. Ibarra eta Iturregi dira 2002an klubak emakumezkoen taldea sortu zuenetik lehian jarraitzen zuten bakarrak. Gainera, Eli Ibarra ordutik jokatutako sasoi guztietan aritu da Athleticen eta klubak irabazi dituen bost tituluetan parte hartu duen jokalari bakarra da. Iraiak eta Irunek bat gutxiago dute —Iraiak urte batean AEBetan jokatu zuelako eta Irune Muruak 2003-2004 sasoian iritsi zelako—.

Esaten den bezala, Athleticen historia bizia. Athleticek youtuben daukan kanalean ikusi nuen pasa den astean hiru jokalariek elkarrekin, Josu Urrutia presidentearekin batera, eman zuten agurreko prentsaurrekoa. Eli Ibarrak kostata ahal izan zuen prestatutako idatzi bat irakurri. Iraiak behin baino gehiagotan eten behar izan zuen bere hizketaldia eta Iruneri emozioak gainezka egin zion eta berba bakar bat ere esateko ez zen gai izan. Guztiz hunkitu nintzela aitortu behar dut. Konpromisoa, Athleticenganako maitasuna, harrotasuna… Hori dena erakutsi zuten sentimenduz beteriko agerraldian. Ikusi eta atoan bidali nien hainbat laguni wathsappez bideoaren lotura, banekien eta hedabide gehienetan ez zela, preseski, lehen lerroko izenburua izango eta, merezi arren, Athleticzale askok ez zuela egingo ikusteko aparteko ahaleginik.