Erabileran trabatuta »

Soziolinguistika Klusterrak hizkuntza erabileraren zazpigarren kale neurketa egin du, eta azterketa bereziak ere egin ditu hainbat herrik hala eskatuta; besteak beste, Igorre, Zaldibar, Erandio, Bermeo, Gernika-Lumo eta Ermuan. Herririk euskaldunenetan, behera egin du erabilerak, eta gora erdaldunenetan. - Irakurri gehiago...

Balen arteko letragilea »

Ainhoa Larrabe Arnaiz

Hautsita zegoen Gernika, txikituta, eta munduari kontatu behar zitzaion 1936ko apirilaren 26an gertatutakoa. Sarraskia azaltzen ari zitzaion Estepan Urkiaga Lauaxeta (Mungia, 1905-Gasteiz, 1937) Le Petite Gironde egunkariko Berniard kazetariari frantsesari. Apirilaren 29a zen. Ustekabekoa orduan: Gernika airez suntsitutako berberek atxilotu zuten Lauaxeta. Ia hilabete espetxean egin ondoren, 1937ko ekainaren 25eko egunsentian fusilatu zuten, 31 urte zituela, Gasteizko Santa Isabel hilerriko horman.

Igandean beteko dira 80 urte gertakarietatik. 06:30ean egin zioten tiro, zehazki. “Goiz eder onetan erail behar nabe/ txindor baten txintak gozotan naukela?/ Ez naiten leyora begiok intz gabe”. Hiltzera zihoala jakinda ere, ez zuen luma utzi Lauaxetak. Euskal Pizkundearen ikurretako bat da, eta 1936ko gerrak euskal kulturari eragin zionaren ikur ere bada gaur egun, hormaren kontra jarri baitzuten: letrak erre zituzten, eta idazleak, isilarazi. Gazte hil arren, kultur ondare oparoa utzi zuen idazle eta kazetari mungiarrak.

Lauaxeta Lukiz herrian jaio zen, baina ume koxkorra zela egin zuen Mungiara, eta taberna jarri zuten gurasoek han. Ventades eskolatik abade izateko bideari eutsi zion, eta Durango, Loiola eta Oñatin izan zen, fraide ikasketak egiten, harik eta 1928an ez zuela fraide izan nahi erabaki eta komentua utzi zuen arte.

Loiolako egonaldian hasi zen idazlea literaturara hurbiltzen, eta bertan sortu zituen hainbat zirriborro. Halarik ere, Euzkadi egunkarian kazetari lanetan zebilela hasi zen Urkiaga Lauaxeta bihurtzen. Giro politikoari buruzko iritzi artikuluak idazten zituen egunkariko Azalpenak atalean, eta literaturaz eta poesiaz ere hainbat lan idatzi zituen. Kazetariaren jarduera ez zen idaztera mugatu, ordea. Mitinetan zuen garragatik ere ezaguna da Lauaxeta, EAJren hainbat ekitalditan aritu baitzen hizlari.

Horrez gain, Emakume Abertzaleen Batza indartzen aritu zen, eta baita euskara eskolak ematen ere. Ekitaldi politikoak eta kulturalak antolatu zituen, eta euskarazko irratsaioak bultzatzen ere aritu zen. Galtzeko zorian ziren euskal kantak jasotzeko deia egin zuen, eta egunkarian argitaratu zituen gero. “Geure euzko-errijetan gauza jakingarriak dira: abestijak, esaerak, ipuiñak, edestijak, basatxonuak, mendi-ixenda, baserri-ixenak eta abar. Gatxa ete yatzube erritarren abestitxu bat Euzkadira bialdutia?” galdetu zuen artikulu batean.

Olerkarien belaunaldikoa

Olerkarien belaunaldia esaten zaion multzokoa izan zen Lauaxeta, Xabier Lizardi eta Orixerekin batera. 25 urte zituela, Jose Ariztimuño Aitzol-en bultzadaz antolatutako lehen Olerti Egunean, saria irabazi zuen, 1930ean, Maitale Kuttuna olerkiarengatik. Urtebete geroago idatzi zuen lehen olerki bilduma, Bide barrijak, eta 1935ean, gerraren atarian kaleratu zuen bigarren liburua: Arrats-beran.

1936ko gerra piztearekin batera Eusko Gudarostean sartu zen Lauaxeta, komandante. Bi ardura eman zizkioten: intendentzia, batetik, eta Gudari aldizkaria eta Eguna egunkaria kaleratzea, bestetik. 1937ko urtarrilaren 1ean, Hemen gara izenburuko agurrean azaldu zuen bere asmoa Lauaxetak, Eguna egunkariaren lehen alean: “Euskeltzale ta euzkeldun gustion ames zoro ta exintzat uste zana, egi ta ixatean bihurtuteko agindua artu dogu goxetik gabera. […] Euzkerea erabiljatxa dala uste dabenei arpegi emoten dautsoegu eta gure aberkidiei atsegin yakezan izparak euzkeraz bakarik argi-argi eta ziatz ziatz emoteko ustitan agertuten gara. […] Euzkadi’ko zelai loratsutan ludi osoari begira, jel ikuritza oso-oso ta zindo aldeztu ta erakutsiko dogu, ikuritz oren maitasun, ontasun eta zuzentasuna bazter gustietan eredu, zabaldu, sendotu eta indartuteko gogo bizik”.

Lau hilabete iraun zuen euskarazko egunkariaren jardunean. Izan ere, 1937ko apirilaren 29an hartu zuten preso faxistek, Gernikan, eta heriotza zigorra ezarri zioten handik gutxira. Jaurlaritzak idazlea aske uzteko hainbat saiakera egin zituen arren, ekainaren 25ean hil zuten, Gasteizen. Heriotzaren zain zegoela ere olerkiak idatzi zituen Lauaxetak, hiri bereko espetxean. “Jauna, eriotz au arren emostazu; koldarrentzat itxi larrosen usaña. Azkatasun deuna bial egistazu, atzindu nai dot ba arrotzen iraña, gorputz onek bakez atseden dagian erri azkatuen Egun-Aundi arte!”.

Ezezagunak ezagun 80 urtera »

Izaro Mendieta

Jasotzea, gehienetan, gauza ona eta polita izaten da; are gehiago, dohaintza bat denean. Gauza materialek bere balioa izaten dute; sarri askotan, prezio bat ere bai. Baina badira diruarekin ordaindu ezin daitezkeenak, preziorik ez daukatenak.

Argazkiek ere izaten dute balio berezi, ukiezin eta nabarmen bat. Ahaztuta geneukan hori gogorarazteko balio dute, edota gogoan daukagun eta ukitu ezin dezakegun hori esku artean sentitzeko. Denboran atzera egin eta momentu hartan murgiltzeko aukera ematen dute, istorioa berriz bizitzeko gonbita eginez.

Momentu jakin batean gertatutakoa ezagutzeko ere balio dezakete argazkiek. Berbaz kontatzen den istorioa azaltzeko lagungarri izan daitezke. Ez litzateke gauza bera izango, esaterako, Gernikako bonbardaketari buruzko azalpena, argazkirik edo irudirik gabe. Informazio objektiboa ematen zuten argazkiek, irudiak editatzeko programarik ez zegoenean. Hala gertatu zen Gernikako bonbardaketarekin; duela 80 urte gertatutako sarraskiaren ondorioak zeintzuk eta nolakoak izan ziren erakusten baitute.

Orain arte, hainbat argazki ikusi izan dira, baina badira ezkutuan izan direnak ere: hain zuzen, Fifi Roberts argazkilariarenak. Ingalaterrako argazkilari horrek bonbardaketa gertatu eta bi egunetara erretratatu zuen Gernika. Hala, egun hartan ateratako argazkiak album batean bildu zituen, eta, orain, bilduma hori Gernikako bonbardaketari buruzko Dokumentazio Zentroaren eskuetan dago.

Francoren aginduei iskin

20 urte zituela iritsi zen Roberts Bilbora, itsasontziz, bere aita ontziko kapitaina zela. Dokumentazio Zentroak jakinarazi duenez, merkataritza ontzi hori izan zen Bilboko itsas-blokeoa saihestu zuen lehen itsasontzia. Bilbora gerturatzen ziren ontziak atzeman edota hondoratuko zituen mehatxua egina zuen Francok. Hala ere, Roberts aita-alabek, Francoren aginduei jaramon egin gabe, Bilboko portura sartzea lortu zuten, eta Eusko Jaurlaritzakoen harrera ona jaso zuten.

Gernika bonbardatu zuten egunean, Bilbon zegoen Fifi Roberts, George L. Steer eta beste kazetari batzuekin batera. Hala, posible izan zuenean, Busturialdeko herrira joan eta argazki ugari atera zituen. Horietako batzuk News Chronicle egunkarian argitaratu baziren ere, gehienak inoiz argitaratu gabeak dira. Fifik bilduma batean jasoak zituen argazki horiek, eta bere heriotza egunera arte gorde zituen. 90eko hamarkada bukaeran, baina, Winchester hiriko (Ingalaterra) birziklatze plantan aurkitu zituen Sally Insgramek, eta, gerora, arte galeria batean erakutsi zituen.

2016an, Gernikako Bonbardaketari buruzko dokumentazio zentroko arduradun Ana Teresa Nuñezekin harremanetan jarri zen Insgram, eta Nuñezek bere lagun Geoff Reynoldsen eskutik jaso zuen aipatutako argazki bilduma. “Garrantzi handiko dohaintza” dela azaldu du Nuñezek; “Fifi Robertsek ateratako argazki originalak eta aurretik argitaratu gabeak direlako”. Gainera, uste du argazki horietan “argi eta garbi” ikusten dela Gernikako suntsipena. “Gaur egunera arte ikusi gabe eduki ditugun inguru batzuk ageri dira, eta leku batzuk, gainera, ikuspuntu ezberdinetatik ikus daitezke”. Hori horrela, argazki horiek bonbardaketari buruzko informazioa ematen dutela deritzo.

Halaber, irudi horiek zentroaren argazki bilduma birbaloratzea ahalbidetzen dute, Nuñezen ustez. Eta, helburua “bonbardaketaren egia eta historia zabaltzea” dela kontuan hartuta, Fifi Robertsen argazkiak zein bonbardaketaren inguruko gainontzeko argazkiak ikus ditzake bisitariak dokumentazio zentroan. Argazkiak ez ezik, Gernikako bonbardaketari zein 36ko gudari buruzko bestelako dokumentuak ere biltzen dituzte bertan, hala nola filmak, esku orriak, liburuak, 1937ko prentsa…

Beste dohaintza bat

Robertsen argazkiez aparte, beste dohaintza bat ere jaso zuen dokumentazio zentroak apirilean: William Smallwood Egurtxiki-ren bilduma. Bertan, berak egindako ehunka elkarrizketa ageri dira, 70eko hamarkadan bonbardaketako lekukoei egindakoak. Zentrotik azaldu dutenez, testigantza horiek “oso garrantzitsuak” dira, biktimak laguntzen eta salbatzen eta gorpuak berreskuratzen modu aktiboan lagundu zuten lekuko zuzenenak direlako.

Gernika bonbardatu zutenetik 80 urte igaro direnean, dokumentu ezezagun eta interesgarriak biltzen jarraitzen dutela nabarmendu du dokumentazio zentroak.

Artzain azaletik erakuslekura »

Natalia Salazar Orbe
XIX. mendearen bukaeran eta XX.aren hasieran, ehunka euskal herritarrek jo zuten Nevadara (AEB), artzain lanetan jardutera. Hainbat euskal herritar bizi ziren hango mendietan. Egoera ez zen erraza. Baina are gehiago okertu zuen 193…

Kaleko musika, lau haizeetara »

Natalia Salazar Orbe
Suaren gainean dantzan. Garrek argitutako urteko gaurik laburrena. Egunaren argi izpiek ezkutatu nahi ez duteneko unea. San Joan gaua. Magiaz, festa giroz, dantzaz eta musikaz betetako ospakizuna. Zornotzan tradizio handia izan du,…

Sabai gabeko oholtzak »

Alaitz Armendariz

Bilboko kaleak antzeztoki bihurtuko dira astelehenetik aurrera. Eta bertan ez dira antzerkiak bakarrik izango ikusgai: ikusle guztientzako zirku, clown, txotxongilo, kabaret eta dantza ikuskizunak ere egongo dira tartean. Eta baita pizzeria ibiltari bat eta zaldi gaineko artista bat ere. XVIII. Kalealdia izango da: ekainaren 26tik uztailaren 1era arte, kaleko arte eszenikoetan “erreferentziazkoak” diren mundu osoko 27 konpainiak 58 ikuskizun eskainiko dituzte Casilda Iturrizar parkean, Areatzan, Arriaga antzokiaren ondoan eta Plaza Barrian. Parkea aire zabaleko antzoki gisa irudikatuko dute, eta, horretarako, zirkuko karpa handi bat jarriko dute. Kokaleku horretan izango dira emanaldi gehienak. Parte hartuko duten taldeen artean, Euskal Herriko sei egongo dira, eta gainerakoak mundu osokoak dira: Frantzia, Herrialde Katalanak, Espainia, Britainia Handia, Portugal, Txile, Danimarka…

Kaleko arte eszenikoen nazioarteko panoraman “lehen mailan” dauden zenbait konpainiaren proposamen berrienak bilduko ditu. Emanaldietako zortzi lehendabiziko aldiz eskainiko dituzte; gehienak, Frantziako taldeenak. Cirque Content pour Feu taldeak umorez jantzitako oreka akrobaziez osatutako emankizuna egingo du, genero burleskoan; Les Frelots konpainiak Comme un petit air d’antan aurkeztuko du; Cie Revek, Impact izeneko lana, eta Cie HMGk 3D ikuskizuna ekarriko du. Horrez gain, Mystica Salvaje taldeak Fille d’Hestia zirku ikuskizuna eskainiko du. Azkenik, Pizza Participative taldearen esku egongo da Quignon sur Rue emanaldia.

Egitarauan Circle of Two konpainia britainiarraren Dodo’s Dream ikuskizun mutua ere nabarmendu daiteke, ikuskizun horrek sari garrantzitsuak eskuratu baititu Europa osoko jaialdietan. Pigmalionen mitoan eta E.T.A. Hoffmannen ipuinetan oinarritutako lana da, eta zirkua, antzerkia eta txotxongiloak nahasten dituen panpina mekaniko baten eta haren sortzailearen arteko ezinezko maitasun istorioa kontatzen du.

Bivouac Franziako konpainiak A corps perdu zirku eta dantza ikuskizuna eskainiko du uztailaren 1ean, 23:00etan, Arriaga plazan. Kokaleku horrek, Areatzako kaiarekin batera, instalazio eta muntaketa handiak behar dituzten gaueko ikuskizun “ikusgarrienak” hartuko ditu. Herrialde Katalanetako Eia zirku konpainiak inTarsi lana aurkeztuko du: lau akrobatak bidaia bat egingo dute, dantzaren, antzerki fisikoaren eta zirkuko arteen bitartez.

Nazioarteko beste bi talde ere azpimarratzekoak dira: Frantziako Eclats de Rock eta Quignon sur Rue. Lehenak zaldi bat izango du Ma bête noire emanaldian, eta artistarekin batera dantzan arituko da; antolatzaileen esanetan, “ez entrenatutako zaldi xume gisa”. Arriaga plazan izango den ikuskizun horretan metalezko egitura handi bat jarriko dute, eta hondarrez betetako kamioi bat ere beharko dute, harearen gainean egingo baitu dantza zaldiak.

Euskal Herriko zortzi talde

Euskal Herriari dagokionez, honako sei talde hauek izango dira egunotan Bilboko Kalealdian: Deabru Beltzak, Dikothomia, Eva Guerrero, Hortzmuga, Organik eta Shakti Olaizola. Eva Guerrerok El fin de las cosas dantza garaikidea antzeztuko du, eta Shakti Olaizolak Baldin bada obra aurkeztuko du, antzerkia, zirkua eta txotxongiloak fusionatuta. Dikothomia eta Organik taldeek ere euren azken lanak aurkeztuko dituzte, eta Hortzmuga konpainiak kalean esku hartzeko pentsatuta dagoen eta ikus-entzuleen partaidetza aktiboa behar duen Femmes ikuskizuna prestatu du.

Hogei urte bete dituen Deabru Beltzak taldeak itxiko du jaialdia, musika eta kaleko antzerkia uztartzen dituen Su à feu ikuskizunarekin, danborrekin, suarekin eta dantzarekin batera. Bilboko Kalealdiari amaiera emateko, uztailaren 1eko gauerditik aurrera Areatza kaian egingo dute ikuskizuna: etorkizuneko pertsonaia bitxiek kalea inbadituko dute, erritual modernoek eguneroko bizitzako keinuak integratuko dituzten espazio bilakatuta.

Ikuskizunak doakoak izango dira, Casilda Iturrizar parkean jarritako karpan izango direnak izan ezik. Hiru euro balioko dute horiek.

Jatorriaren epeltasunera buelta »

Aitziber Laskibar Lizarribar
Arrakastaz, laudorioz eta sariz betetako ibilbide batean murgilduta dago Eneko Atxa sukaldaria azken urteetan. Mundu mailako zabalkundean, eta nazioarteko aitortzarik prestigiodunenak biltzen. Maila goren horretan dela, sus…

Ihes hodiak estali guran »

2030era bitartean eratuko duten Hiri Mugikortasun Iraunkorreko Planaren proposamena egin du Bilboko Hirigintza Sailak. Neurri batzuek herritarrak aztoratu dituzte. Besteak beste, Bilbon sartzeko ordainsaria ezartzeko aukerak. Alderdi gehienen ustez, hori baino lehen garraio publikoa hobetu behar da. - Irakurri gehiago...

Urteurren adina ekitaldi »

Ainhoa Larrabe Arnaiz
Listo. Azkenak. Getxon ez da Francoren diktadura goratzen duen ikurrik gehiago egongo. Gertakarietatik 80 urte igaro direnean kendu dituzte herrian geratzen ziren azken aztarnak: Amaia, Ibaibide, Kasune, Amezti eta Santa Ana kalee…

Ospakizunek argitutako gaua »

Natalia Salazar Orbe
Bilbo hiribildu bihurtzeko gutuna 1300. urteko ekainaren 15ean sinatu zuen Diego Lopez Harokoak. 717 urte igaro dira orduz geroztik, eta Bizkaiko hiriburuak urtero ospatzen du urteurren berezi hori. Festa erraldoi eta ikusgarria pr…