M-8: Hitza-ko emakumeok greba egin dugu »

Nerea Ibarzabal

Bihotz hila »

Igor Elordui Etxebarria

Bihotz hila, horixe eragin didate aurreko asteko hiru gertakarik, eta nekez topatuko dut berba egokiagorik sorrarazi didaten tristura eta atsekabea adierazteko. Are handiagoa, gainera, hain desberdinki tratatu direnean iritzi publikoa deritzon horren partetik (iritzitik gutxiago eta publikatutik gehiago duen horren partetik).

Iragan asteartean jaso nuen lehen albistea, Spartak futbol-taldeko milaka ultra nazi etorriko zirela-eta zenbait hedabide eta botere publiko hauspotzen ari ziren psikosiaren ingurumarian: Cabacas auziko fiskalak ez du delitu zantzurik ikusten duela (laster) sei urte gertatutakoan. Eta, deliturik ez dagoenez gero, errudunik ere ez ei dago. Hamaika lerroko idazki laburrean adierazi du fiskalak bere ustea, eta dozena erdi lerrokadatan ebatzi dute hedabideek berria. Arrakala berri bat Fina eta Manuren bihotz urratuetan.

Bigarren albistea handik bi egunetara: Inocencio Alonso ertzaina hil zen partida hasi aurretik San Mameseko zabaldegian izan ziren liskarren erdian. Bihotz-barrunbeak astindu zizkidan haren bihotzekoak eta, hain zuzen ere bihotzekoak eman ziola jakitera orduko, nire lehenbiziko bulkada izan zen —neurea eta guztiona, pentsatzen dut—, galdetzea: Nola hil da? Noren erruz? Madarikatzen dut Herri Nortek bota zuen bengala batek hil zuela zabaldu zuen bihotz-beltza. Eta madarikatzen ditut hain asmo makurrez bidalitako mezuari intentzio bertsuaz men egin zioten fake-kazetariak. Ez baita berdina sendi eta lagunen bihotz hautsientzat ere.

Berezko heriotza izan zen Inocencio Alonsorena, eta berezko heriotza izan zuen, hurrengo egunean, Elorrion, haren izenik ere ez dakigun 58 urteko kamioilari bulgariar batek. Hirugarren albistearen berri, titular handietatik landa geratu baitzen, zeharka jaso nuen. Antza, GPSaren erruz, Eroskiren biltegietara zihoan kamioilaria okertu egin zen eta, 17 metro luze zen kamioia, ez atzera ez aurrera geratu zen Elorrioko auzo-bide batean. Gaua kabinan eman zuen, eta hurrengo goizean, ertzainek eta udaltzainek hala aginduta, kamioia atzeraka atera nahian zebilelarik, bihotzekoak eman eta hil egin zen. Noraino bihotzeratuko ote zen kamioilariaren hutsunea!

Badago, azken heriotza horretan, kontatzea merezi duen, eta apenas ezagutzera eman diren, bi gauza: batetik, badirudi kamioi-gidariak presioak jasan zituela enpresaren partetik; bestetik, auzokide batek salatu du psikologikoki jota zegoela, eta ertzainek eta polizia munizipalek sentsibilitate gutxi eduki zutela garraiolari bulgariarrarekiko.

Gauza da, denboran ez ezik, maila sinbolikoan ere bat egin dutela nire barruan Cabacasen heriotzaren fiskalaren ebazpenak, Alonsoren heriotzak eta kamioilari bulgariarraren heriotzak. Kasu bat bestearekin nolabait lotzen dituen elementu andana datorkit, zurrunbiloan, burura. Bihotz hila uzteraino.

Marta eta Manuel »

Nerea Ibarzabal

Jakin nahi nuke zer den Marta Sanchez izatea. Zer den zilegitasuna sentitzea norbere herrialdeko ereserkiaren letra idazteko, eta gainera jakiteko herritar asko ados egongo direla idazten duzun horrekin.

Nahi nuke argi izan zein kolore aipatu nire herrialdeko ereserkian. Oholtzara igo foku zuri-berde-gorri-more-hori-beltzen… azpira, eta txalo artean aurkeztu nire sorkuntza mediokrea, burua tente. Nahi nuke gai izan aberri bat hain azaletik definitzeko, itzultzeko gogoa den sentsazio abstraktua baliatuz soilik denek sentitu izan balute bezala-, eta ez bertan bizi direnen hitzak. Eta gainera esatea “lasai hilko” zarela, letra hori behin betikoa bihurtuko balitz.

Nahi nuke jakin zer den, norbere estatu propioa izanda, norbere hizkuntza guztiz babestua egonda, norbere ereserkiaren doinua ofiziala izanda, oraindik sentitzea bandera astindu beharra munduari musturren aurrean. Jakin nahi nuke non ahalduntzen den Marta Sanchezen moduko jendea, inork ukatzen ez dien identitate bat azpimarratzen ibiltzeko gorriz eta horiz. Y no pido perdón.

Jakin nahi nuke zer den Manuel Sarrion arbitroa izatea. Zer ote da leku guztietan bertako sentitzea norbera egokituz baino, besteak egokituaraziz-. Zelai ertzetik agintzea baina jakitun zentroa zeu zarela, jakin nahi nuke zer den lurra hainbesteko segurtasunarekin zapaltzea. Jakin nahi nuke noiz sentitzen duen norbaitek beste bati hizkuntza bat erabiltzea debekatzeko zilegitasuna ordu eta erdiz, zer ote den hizkuntza bati beldurra izatea dialekto anekdotiko bat baino gehiago izan daitekeela ohartzerakoan. Komunikatzeko balio duela ohartzerakoan, non eta futbol zelai batean gainera. Eta izan duen oihartzuna ikusita, ez dut jakin nahi zenbat gehiago gorrotatuko ote dituen euskara eta bere hiztunak orain.

Jakin nahi nuke zer esango ote luketen Martak eta Manuelek nire lagun kurdua, Faruk, turkiarrei buruz hizketan entzun izan balute. “Niri turkiar batek nazionalista deitzen didanean, beti erantzuten diot nik ez dudala izan nahi, berak behartzen nauela”, zioen, “ni behartuta nago nazionalista izatera estatu propiorik ez dudan bitartean, nire hizkuntza babesten ez den bitartean, nire jendea zapaltzen duten bitartean kurdua izateagatik. Behin hori guztia lortuta, ez naiz nazionalista izango. Baina esan dezatela turkoek zergatik behar dituzten beraiek hainbeste bandera bistan, aurpegietan, bizkarretan, leihoetan, zergatik uste duten beraien hizkuntza baliotsuagoa dela besteona baino, zergatik diguten beldurra hori guztia zalantzan jartzen dugunoi. Besteen nazionalismoa gaizki iruditzen zaie, eta ez dira beraiena ikusteko gai”.

Ziur asko ereserkiaren bolumena igoko lukete, eta ezer esan ez.

Testuingurua »

Igor Elordui Etxebarria

Testuingurua zer den? Hona hemen, euskararen C2an edo 4. maila delakoan gabiltzanok ematen jakin beharko genukeen erantzuna:

Hiztunok, komunikatzean, ekintza komunikatibo bat gauzatzen dugu (hitz egitea, idaztea… hizkuntzarekin gauzak egitea da). Bada, ekintza komunikatiboak testuinguru batean gauzatzen dira beti. Zehatzago, bost dira testuingurua definitzen laguntzen duten elementuak: 1-Enuntziatzailea: nork, baina hori baino garrantzitsuagoa, zein roletatik sortu duen testua (ahozko zein idatzizkoa). 2-Enuntziatarioa: nori, baina batez ere, zein roletatik jasoko duen. Jakina da ez dugula modu berean komunikatzen baldin eta gure mezuaren hartzailea haurra ala pertsona heldua bada; laguna ala lankidea bada; bezeroa ala administrazioa bada… 3-Erabilera-esparrua: lanekoa, familiakoa, komunikabideetakoa… Esparruak askotan moldatuko du mezua; izan ere, ez dituzte ezaugarri berak esparru pribatuan edo publikoan sortzen diren testuek. 4-Testu-generoa: hizkuntzaren zer forma eman testuari: artikulua, aurrez aurreko elkarrizketa, gutuna, eskabidea… 5-Xedea: zertarako sortu dugun testua: informatzeko, eragiteko…

Beraz, sortzen zein jasotzen ditugun testu guztiak daude, ezinbestean, testuinguruak baldintzatuta. Horra hor testuingurua zer den, eta zein garrantzitsua den. Eta, berez, horrekin amaitzen da Iñigo Martinezek Realari eta realzaleei bere azpieuskalkian idatzitako agur-gutunari buruzko polemika. Iñigo Martinezek ez zuen testuinguruarekin asmatu. Kito.

Kito, bai, baina… Horren haritik: zein paradoxa tristea den hainbatek uste izatea bizkaieraz nabilela hauxe esaten badut: “Gaur, barikuz, testuinguruari buruz egin gura dizuet berba”. Eta aditzea esaten Unibertsitateko euskal filologiako irakasle euskaltzain bat —batuan ari delakoan, euskalkian—: “Klasean, mesedez, batuan egin, nik hemen ez det onartuko euskalkian hitz egiterik”. Eta zer amorragarria den entzutea hainbat eta hainbat, euskara perfektuan dabiltzalakoan, erdaraz? Zeren eta hala egiten baitute eskola, ikastola, institutu zein unibertsitateko irakasle askok; telebistako aurkezle eta irratiko esatari zenbaitzuk; politikari gehienek, Euskal Autonomia Erkidegoko lehendakariak berak eta ondarroarra kritikatu duten batzuk.

Askojakin eta sasijakintsuok: aire danok globun. Asaldatzen zarete zerekin eta futbolari batek bere azpieuskalkian idatzi duen agur-mezuarekin? Aholku bat, hainbati: zaindu batua, bat-bateko oldarraldiz horrenbeste maite duzuela erakutsi baituzue (baina benetan zaindu, zeren eta zuek maite izango duzue, baina nik haren beharra dut): saihestu erdarakadak, jagon ahoskera, aberastu lexikoa, landu jatortasuna, ekidin atzerakarga, gerundio faltsua eta alferrikako erlatiboa… Eta egin kasu hizkuntzaren testuinguruari: egin ezazue euskalkian hala komeni denean, eta batuan hala egin behar denean. Ez egin euskalkian, batuan ari zaretelakoan. Eta batez ere, ez egin erdaraz, euskaraz ari zaretelakoan.

Lur zatia »

Nerea Ibarzabal

Gizonak badu inguru latz bat menderatzeko premia, gizonak badu lehendik hor zegoena berak deskubritu duela esateko ohitura, gizonak badu berak deskubritutakoari bere izena jartzeko beharra. Halaxe egin zuen Ameriketara zeharo galduta iritsi zenean, eta halaxe egin du gerora ere beste hainbat gerra motatan.

Orduko konkista odoltsuaren berme gisa irauten dute europar —eta, noski, euskaldun— askoren abizenek kaleetan, hirietan, pertsonengan. Memoria diseinatzeko modu eraginkorra da; nahi adina kritikatuko dira zure ekintzak etorkizunean, nahi bestetan aldatuko dute gobernuz, baina zure izena bistan eta bizirik egongo da beti, ttak, hortxe, irabazlearen izena. Eta hain darabiltzagu naturalki izenok, hainbeste higatu du denborak iragana, non betidanik lekuak horrelaxe deitu izan direla sinesten dugun.

Gizonen lana jakintza dugu, jakintza oro da baliotsuago gizonena bada, osasungintza adibidez. Emakumeen gorputzak ere lur emankorra izan dira konkistarako, mapa zuriak, aurkitzaileek nahi dutena bistaratzeko edo ezkutatzeko. Edo ez al dituzu ezagutzen zure barruko kaleen izenak? Falopioren tronpak, Skeneren glandulak, Bartholinorenak, G puntua… begira zenbat gizon sartu zaizkigun kuleroetan!

Akaso ez dizu gehiegi axola izango, ez baitituzu organo horiek egunero aipatzen, ezta ikusten ere. Normala da. Baina gutxienez jakin beharko genuke nortzuk izan ziren gure gorputzen konkistako galtzaileetako batzuk. Alabaman, Sims izeneko ustezko mediku batek emakume beltz esklaboak erabili zituen jakintza ginekologikoaren aurrerapenaren izenean. Anestesiarik gabe operatzen zituen, “barkuetan animalien eran ekartzen zituzten” gorputz beltz haiek sentsibilitaterik gabekoak zirela sinetsita, eta baginako operazioak, “txikikeria” bat.

Torturatu zituen emakumeei irakurtzea eta idaztea debekatzen zitzaienez, Sims medikuaren egunerokoaren bitartez eman zen ezagutzera Anarcharen, Betseyren eta Lucyren historia. Fistula rektobaginala zutelako iritsi ziren Simsen eskuetara —hori erditze konplikatuek, bortxaketek… eragin dezakete, besteak beste—. Bost urte pasa omen zituzten gizon haren ospitalean sartuta, beste emakume batzuekin batera, etengabeko operazio eta froga mingarriak pairatzen. Anarcha izan zen luzaroen eutsi ziona: 30 operazio gutxienez.

Ez da ageri beraien izenik gorputzen mapa ofizialetan, baina kaleekin egiten den bezala —gutxiegitan oraindik—, izenak aldatuko bagenitu? Mugimendu feministetan Anarcha glandulak aipatzen dituzte, esaterako, Skene glandulen ordez —gizon hori Sims doktorearen jarraitzaile sutsua omen zen—. Eta Bartholinoren aurkikuntzari Betsey eta Lucy glandulak deitzea? Ederra, ezta? Gorputzak deskolonizatzea deitzen zaio horri.

Agian txorakeria bat irudituko zaie batzuei, “txikikeria”, eta agian ez dute inoiz glandula horiek aipatu beharrik ere izango. Baina nik badakit noren sinadurak ez ditudan nahi nire okelan, eta saiatuko naiz defendatzen geratzen zaidan lur zati bakarra.

Bizitza palko batean »

Igor Elordui Etxebarria

Palkoa da futbol-partida bat ikusteko dagoen lekurik txarrena. Horixe aurreko astean, gaur zortzi, lagunek —athleticzaleak eta bazkideak, eurak ere—, Athleticek eta Eibarrek jokatu zuten norgehiagokaren ostean egin zidaten galderari eman nion erantzuna.

Bizitzan ematen diren karanbola horietako baten graziaz, Athletic-Eibar partida ikustera San Mameseko ohorezko palkora joateko aukeraz baliatu nintzen. Eta joan nintzen, nahiz eta banekien neurea sentitzen ez dudan itxurakeriazko mundutxo hartan deseroso xamar sentituko nintzela; kuriositateagatik, besterik ez bazen ere, joan nintzen. Sartu orduko adierazi zidaten, oso era adeitsuan, gorbata jantzita behar nuela sartu eta, ez neukanez, arropazaindegian eskatzeko, hura jar nezan. Gorbatak segitzen du izaten, antza, horrelako eremu itxurazko (eta maskulinoan) sartzeko nahitaezko pasaportea. Jantzi nuen, bada, aginduzko janzkia; gorbata zuri-gorri dotorea, inoren begietan.

Jada barruan: moketa eta horma grisdun saloi handia, alderik aldeko barra luzea eta bospasei besaulki eta mahaitxo beltzak eta gorriak. Eta bereizketa soziologikoa: neure moduan joandako gorbatabako gizajo bakanon artean, garaiotan egiten dugun oro erakuts beharraren beharraz, dena zen sakelakoarekin ateratako argazki, bideo eta selfie. Ostera, janari eta edanari emanak ziren barraren eta mahaitxoen bueltan serieko gorbatadunak; aurpegiera zurrun eta molde finez. Partidako atsedenaldian errepikatu zen argazkia.

Eta partida bitartean? Bada, futbolari so, zelaira eta palkoa zuinkatzen duten hamaikatxo telebista-pantailetara adi, jokaldien errepikapenak ikusten, tarteka. Imintziorik ez, ordea. Ez oihurik ere. Gorbataren diktadurapeko protokoloari men. Orduan, inbidiaz begiratzen hasi nintzen Iñigo Cabacas herri harmailakoei, Eibar futbol-taldeko zaleei, nire lagunei… ohartuta, egun futbola den itxurakeria handian ere, ezer benetakorik egotekotan, hortxe dagoela: sentimenduen azaleratzean, bat-batekotasunean, etxean egindako ogitartekoan, artilezko txano eta lepokoetan…

Futbolean bezala da bizitzan. Azken batean, futbola, kirola bezainbeste, geure gizartearen adierazpen bat da. Ez dut neure burua justifikatu beharrik, baina futbola eta futbolzaleak arbuiatzeko tentazioari eutsi ezin diotenei esango diet Eduardo Sacheri idazle argentinarrak idatzi zuena Esperándolo a Tito ipuinean: Badago futbolak bizitzarekin, gauza garrantzitsuekin, zerikusirik ez daukala dioen jendea. Ez dakit zenbat dakien jende horrek bizitzari buruz. Gauza batekin ziur nago, ordea: ez dakite ezer futbolari buruz.

Luze joko luke gaiak, badakit (hurrengo baterako). Esan gura dudan gauza bakarra da gure gizartea, gure mundu hau, palkoz beterik dagoela; benetakoak zein alegiazkoak. Eta ez dagoela gauza hutsalagorik, absurdoagorik, bizitza palko batean baino.

Almendra »

Nerea Ibarzabal
Nerabezaroa hasten da almendra olioa dutxara iristen den momentuan, abisatu gabe. Amak ninjen bizkortasunez erreparatu die haztear dauden zure bular, sabel, izter eta ipurdiei, eta zas!, gauetik goizera pote bat gehiago duzu xaboien fam…

Segurtasunaren izenean »

Igor Elordui Etxebarria

Gabonak ez dira izan aurten, preseski, Bilbon, telebistako iragarkiek, merkataritza-gune eta eguberrietako parafernalia horrek guztiak erakutsi gura izaten diguten ontasunaren eta alaitasunaren alegoria: gazte batek begia galdu zuen beste gazte-talde batek, hari lapurtu guran, eraso egin eta gero. Ibon Urrengoetxea hil zuten adin txikiko bik. Autodun batek bi oinezko harrapatu zituen, eta larriki zauritu. Gazte bati lau labankada eman zizkioten gazte-talde biren arteko borroka batean. Botila batez (botila-lepoa moztuta), beste gazte batek taberna batean sartu eta hiru pertsona zauritu zituen. Bilbon ez baina Barakaldon, adin txikiko neska bat bortxatu zuten adin txikiko lau mutikok.

Batere larritasunik kendu barik horiei gertakizun guztiei, nork uka: Bat: dramak drama, eta alarmismoak alarmismo (interesatuak, gehienetan), gertakari lazgarri bertsuak jazotzen direla, eta latzagoak ere bai, Bilbon ez ezen Europako zein mundu osoko herri eta hiririk populatuenetan; izan Mexikon, izan New Yorken, izan Dublinen edo izan Burgosen. Bi: latzenak, duda barik, adin txikikoak protagonista diren horiek direla; batetik, jazoeren euren garrantziagatik eta eragindako ondorioengatik (hilketa bat eta bortxaketa bat); eta bestetik, adin txikikoek, hain zuzen ere, parte hartzeagatik.

Bada, hori guztia dela-eta eman den eztabaida, eman da, batez ere, bi gairen gainean: adinez txikiak direlarik ezarri ahal zaien (edota ezin zaien) zigorrari buruz, eta Bilbo hiri segurua den ala ez den. Ostia! Egon badago, bada, zer hausnartu gehiago, ezta? Zerk edo nork bultzatzen ditu 13, 14, 15… urteko haurrak, haurrak baitira, halakoak egitera? Normala al da, ez egitea bera, baizik eta adin horrekin egitea? Erreza litzateke batzuentzat erantzuna, eta sobera entzungo genukeen hedabideetan, egileak izan balira, esaterako, marokoarrak. Izan zitezkeen, baina ez dira. Bilbo ez da Rioko Rocinha favela, argi dago; baina nago segurtasunaren izenean kasu isolatuak balira bezala tratatzeak mesede gutxi egiten diola egin beharko genukeen hausnarketa sakonagoari. Orokortzea arriskutsua izanik ere, ausartuko naiz galderak egitera: Zein egoeratan bizi dira ume eta gaztetxo asko? Zeintzuk dira, etxean zein kalean, beraien ereduak? Zer estimulu jasotzen dute telebistan, bideo-jokoetan, sare sozialetan…?

Eta zehar-begiratua politikakeriari; segurtasuna beste kezkarik erakutsi ez dutenei eta hiriaren irudiaz eta itxuraz hain kezkaturik azaltzen den Bilboko alkateari, zeinaren mezua horrela laburbildu daitekeen (eta gura duenak hemerotekara jotzea dauka): Bilbon egiten duenak ordaindu egiten du (Iñigo Cabacasekin ahaztuta, antza), ez da komeni ordu batzuetan kalean bakarrik ibiltzea, eta kontuz Bilbori ez dagokion irudia zabaltzearekin.

Mundu osoa Bilbao handiago bat dela esan zuen Unamunok, eta, entzundakoak entzunda, egia izango da, Bilbon Trump txikiago asko daude eta.

MeteoTB »

Nerea Ibarzabal
Dena estaltzen du elurrak, zelairik zabalenetik amaraunik finenera. Ixten ditu kaminoak, irekitzen ditu albistegiak, ixten ditu albistegiak, irekitzen ditu irrati tertuliak, mozten du argia. Ez dago beste hizketagairik, eta normala da. …

Errege-gaua »

Igor Elordui Etxebarria
Melciorak 18 urte ditu eta Errumaniako herri txiki batekoa da. Herriko etxe gutxi batzuk asfaltozko kaleetan eraiki ziren, baina gehienak, Melcioraren etxea, adibidez, euria egiten duenean zingiratu egiten diren kalezuloetan egi…