Legenda handien agertokia »

Natalia Salazar-Aitziber Laskibar
Izen handiz beteko da Sondika gaur eta bihar. Musikan legenda bihurtuta dauden talde ospetsuz. Kartelburua ikusi besterik ez dago: Van Morrison handia, Gloria, Here Comes the Night, Brown Eyed Girl edo Moondance abesti…

Soundek bustitako itzulera »

Aitziber Laskibar Lizarribar
Mugimendu berritzailea izan zen, eraldatzailea, 80ko hamarkada hasieran estilo berriak aurkitzeko bidean murgildu eta musika bizitzeko modu oso batekin uztartu zuena: Getxo Sound mugimendua izan zen. Pop-rock alternatiboa e…

Artearen zurrunbiloa kalean »

Natalia Salazar Orbe
Adinez nagusi bihurtu da; heldua, erabat. Eta inoiz baino indartsuago iritsi da. Leioako XVIII. Umore Azoka erreferente bihurtu da bertako zein nazioarteko artisten artean. Horren adierazle, 50 konpainia izango dira azokan, atzo ha…

Kaleko artea, bazter guztietara »

Lander Muñagorri Garmendia

Erdigunetik atera, eta auzoetara ere kultura eskaintza eramatea. Hitz bitan, hori litzateke Udaberrian Eszena Kalera zirkuituaren izaera eta asmoa. Orain arte, Bilboko auzoetara urtero eramaten zituzten kale arteetako ikuskizunak, baina aurten lehen aldiz zirkuitu gisa diseinatu dituzte maiatz eta ekainean eskainiko dituzten ikuskizun guztiak. Eta, halako zirkuitu bat antolatzen hasita, Euskal Herriko kale arteen zirkuiturik handiena antolatu dutela azaldu du Bilboko Udalak. Denetara, hemezortzi euskal talderen 50 emanaldi programatu dituzte Udaberrian Eszena Kalera zirkuituaren barruan. Zirku, clown, magia eta antzerki formatuan eskainiko dituzte horiek guztiak.

Bilbo erdigunetik kanpora eraman dute zirkuitua, eta hori izan daiteke haren bereizgarri nagusietako bat. Izan ere, behin ikuskizun bat antolatzen hasita, horiek nekez iristen dira Olabeaga, Abusu, Masustegi, Peñaskal, Bolueta, Uretamendi, Elorrieta, San Inazio, Irala, Ibarrekolanda edo Atxuriko auzoetara. Bada, kasu honetan hori lortu nahi izan da, ikuskizunak auzo denetara zabaltzea. “Programazioa deszentralizatu nahi izan dugu horrela, auzoetako herritarrek etxetik gertu ere halako ekintzez gozatzeko aukera eduki dezaten”, azaldu du Pedro Ormazabal Bilboko Udaleko kultura programatzaileak. Zirkuitu hau, gainera, Bilboko Kalealdia jaialdiaren aurrekari gisa ere uler daiteke, Udaberriak Eszena Kalera amaitu eta berehala izango baita kaleko arteen jaialdia ere.

Auzoz auzoko eskaintza hori programatzeko garaian, gainera, bertako jaiekin edo beste ekitaldi batzuekin bat egin zezaten saiatu direla azaldu du Ormazabalek. “Ezer ez dagoen une batean zirku edo bestelako ikuskizun bat antolatu beharrean, kalean giroa dagoen garai batean programatzen saiatu gara”. Hori dela eta, orain arte antolatu izan dituzten emanaldiek erantzun ona izan dutela azpimarratu du kultura programatzaileak. “Herritarrentzat positiboa da, jaietako egitaraua askotarikoagoa bihurtzen delako, eta baita konpainientzat ere, beti egongo delako halakoetan jende gehiago”. Horregatik guztiagatik, aurten ere harrera beroa izatea aurreikusten du.

Udaberrian Eszena Kalera zirkuitua maiatzaren 1ean abiatu zen, eta ekainaren amaierara arte iraungo du. Ormazabalek ontzat eman du orain arte egindako emanaldien erantzuna.

Ikusle denentzat

Programa deszentralizatu bat ez ezik, programa demokratiko bat ere diseinatu dutela azaldu du kultura programatzaileak. Izan ere, halako ikuskizunetara joaten den jendea denetarikoa izaten dela dio: gazte eta heldu, eta era guztietako pertsonak. “Kalean denen eskura egoteak hori ekartzen du: arte mota hori denen eskura geratzen dela”. Halako ikuskizunak ikustera ohituta ez dauden pertsonengana iristeko ere baliagarriak dira, “eta, horrek antzoki batera sartzeko ateak irekitzen ez baditu ere, ikuskizun horiek denengana iristeko” balio dutela adierazi du. Gainera, ikusleak ikuskizunaren parte bihurtzeko aukera izaten dute kasu askotan, eta hori beti aberasgarria dela dio.

Akaso horregatik, zenbait sektorek askotan gutxietsi izan dute kaleko artea. “Bigarren mailako gisa hartu izan da, baina, egia esan, goi mailako ikuskizunak izaten dira”, Ormazabalek azpimarratu duenez. Gero eta gehiago, gainera. Izan ere, genero gehiago lantzen dituzte kaleko arteetan, zirku garaikidea izan, dramaturgia izan. “Gaur egun, denetarik egiten da: ez da malabarismoetara soilik mugatzen”. Horrek guztiak berarekin ekarri du kaleko arteek gero eta onarpen zabalagoa edukitzea. “Duela zenbait urte, ez zen ohikoa herriko jaietan kaleko arteetako ikuskizun bat kontratatzea, baina gaur egun gero eta arruntagoa da”.

Kaleko arteen alde positiboak nabarmendu ditu Ormazabalek. Izan ere, esan du gisa horietako ikuskizunak baliagarriak direla kalearen eta inguruko plazen inguruan herritarrek duten pertzepzioa aldatzeko. “Beti modu berean ikusten den plaza batean kaleko ikuskizun bat ikusiz gero, ordutik aurrera inguru horrekin duzun pertzepzioa aldatu egiten da”. Horregatik bakarrik baldin bada ere, emanaldi horiek Bilboko auzoetara eramatea positiboa dela adierazi du.

Bi emanaldi asteburuan

Maiatza hastearekin batera abiatu zen Udaberrian Eszena Kalera zirkuitua, eta asteburu honetan bi emanaldi izango dira. Gaur bertan, Santutxuko Karmelo plazan, Trapu Zaharrak konpainiaren Etsita! ikuskizuna eskainiko dute, 18:00etan. Txurdinaga auzoko Grupo Garaizar-en, bestalde, Cia Trotamundos taldearen Historia de un baúl emanaldia izango da bihar, ordu berean. Datorren asteburuari begira, berriz, hainbat emanaldi izango dira auzo ezberdinetan. Orduan izango da, aldi berean, Leioako Umore Azoka jaialdia. Ormazabalek, ordea, ez du uste horrek eraginik izango duenik. “Auzoan zerbait prestatzen baldin bada, ez dut uste jendea bertatik mugituko denik; beraz, ez zait iruditzen eragin handirik izango duenik”. Deszentralizazio hori eskertzen baitute auzoetako biztanleek.

Ikuskizuna hastear dago »

Natalia Salazar Orbe
Adin txikikoak zein helduak eta adinekoak, eskutik helduta; lurrean eserita edo zutik; adi-adi begira. Txundituta. Barreari ezin eutsi. Hainbat belaunaldi elkartzeko gaitasuna duten ikuskizunak dakartza, aurten ere, Arrigorriagako …

Karrantzaren zertzeladak, munduan barrena »

Natalia Salazar Orbe
Paper zuriaren aurrean paratu. Begirada altxatu, eta paisaiak, herri baten ohiturek zein arkitekturak erakutsi eta iradokitzen dutena interpretatu. Arnasa hartu, gozatu. Errotuladoreari, boligrafoari edo denetariko lumei heldu, eta…

Filmek trailerrik ez zutenekoa »

Alaitz Armendariz
Publikoa kontsumitzera erakartzeko, teknologia berriak ezinbestekoak dira gaur egun. Berdin dio zein arlo izan: elikagaiak, autoak, arropa, filmak, musika… Guztiek beharrezkoa dute publizitatea arrakasta izateko, eta publizitate hor…

Festa giroak erakarrita »

Natalia Salazar Orbe

Oporraldiek iradokitzen duten Bilbo basamortu hutsaren irudia atzean uzteko bidea zabalik da. Euskal Herriko kultura, gastronomia eta aisialdiaren erakusleku bihurtuta dago egunotan hiria. Basque Fest jaialdian murgilduta, jai eremu erraldoi bat osatu dute haren txokoetan antolatu dituzten jarduera guztiek; 200 inguru, eta gehienak, doakoak. Hirira bisitariak erakartzea eta Bilbotik ateratzen ez diren herritarrek aisiarako aukera zabal bat izatea du helburu, atzo hasi eta domekara bitarte.

Iazko arrakasta oinarri hartuta, jarduerarik erakargarrienek lekua izango dute, aurten, berriz ere. Apustu berriei ere heldu diete, ordea: esaterako, Guggenheim museoko atrioa lehenengoz bilakatuko da jaialdiaren agertoki. Crazy Hospital taldeak ikuskizuna taularatuko du bertan. Bitxia da break dance-a eta trikitia nahastuta sortu duten fusio berria.

Museoak protagonismo berezia hartuko du, bere 20. urteurrenean. Estilo eta genero artistiko askoren arteko fusio gehiagoren lekuko izango da egunotan. Euskal dantzak eta Txalaparty saioak ere hartuko ditu. Musika elektronikoa eta txalaparta fusionatzen ditu azken horrek.

Frank Gheryk diseinatutako eraikinaren kanpoaldea ere aprobetxatu dute, aurreko urteetan bezala. Han izango dira erraldoiak, buruhandiak, dantzak eta txalaparta, besteak beste.

Artxanda aisialdirako eremu bihurtu dute. Trikiti doinuz bustitako erromeriak jai giroan murgilduko du hiriaren balkoia, igandean. Euskal dantzak ikasteko aukera izango dute bertaratzen direnek. Hirigunetik gertu, eta, aldi berean, naturaren bihotzean izango dira; paraje ikusgarrian.

1936ko gerran lubakiz bete zen eremu hori. Aurten, Durango, Gernika-Lumo eta beste hainbat herriren bonbardaketen 80. urteurrena da. Gertatutakoa gogorarazteko espresuki sortutako antzezlan bat ikusi ahalko da jaialdian: Gernika. Oreka TX, Eñaut Elorrieta, Gorka Hermosa eta Jesus Prieto Piti musikariak elkartu ditu lan horrek. Gaur taularatuko dute, Plaza Barrian.

Memoria, iragana eta etorkizuna uztartuko ditu Basque Festek. Enkarterri Fashionbox-ek bertako gazte sortzaileen proposamenik onenak ezagutzera emango ditu. Areatzako oholtzetan jarriko dute erakusketa ibiltari hori.

Txoko Gourmet izango da, zalantzarik gabe, bertako zein kanpoko bisitari gehien erakarriko duen ingurua. Areatzan kokatuta, dozena bat eskualde turistikoren produktuak hartu ditu. Bakoitzak erakusleku bat du. Bertan, erakargarritasun turistiko, gastronomiko eta enologikoak emango dituzte ezagutzera. Horietara joaten direnek produktuak doan dastatzeko aukera dute. 36 dastatze prestatu dituzte horretarako. Ondoko hauek dira Areatzan ordezkaritza duten eremu turistikoak: Arabako Errioxa, Bizkaiko Euskal Kosta, Enkarterri, Gorbeia, Lea Artibai, Urdaibai, Uribe, Goierri, Tolosaldea, Urola Kosta eta Euskal Kostako geoparkea.

Gastronomiak eta sukaldaritzak Bilboko kulturatik bereizi ezineko arloak dirudite. Egitarauan leku nabarmena hartu dute. Basque Fest Gastronomy tailerrak antolatu dituzte. Mokadu berritzaileak egiteko ikastarook familientzat zein helduentzat dira. Goizez egiten dituzte lehenengoak, eta arratsaldez bigarrenak. Parte hartu ahal izateko, izena eman behar da Plaza Biribileko lehen zenbakian dagoen Turismo Bulegoan.

Orain arte Bilbon egin dituzten era horretako jaialdien artean handiena da aurtengoa. Euskal abangoardiaren eta kulturaren ekitaldi gisa definitu du udalak. Herritarrentzat zein bisitarientzat erakargarria den ingurune bilakatu dute hiriburua. Gastronomia, dantza, bluesa, rocka, herri kirolak, antzerkia, haurrentzako animazioa, tailerrak, azokak, bidaia gidatuak itsasadarrean, kalejirak, DJak… Denetariko jarduerak antolatu ditu Bilboko Udalak beste administrazio publikoekin eta hainbat elkarterekin elkarlanean. Lan horretan parte hartu dute hainbat merkatari elkartek —Bilbao Erdigunea, Bilbao Dendak eta Zazpi Kaleak—, Bizkaiko Ostalaritza Elkarteak, kultur eragileek, eskualde turistikoek eta enpresa pribatuek.

Bost ataletan banatu dituzte jaialdiaren egitarauaren barruan antolatutako jarduera guztiak: Gourmet, Musika, Kultura, Sport eta Market, hain zuzen ere. Horiek baliatuta, euskal kulturaren esentzia osoa jaso gura dute.

Musika eta animazioa

Bilboko kaleak musikaz blai daude jada. Kalejira eta emanaldiak bereziki turista gehien dagoen eremuetan egingo dituzte: Ledesman, Villariasen, Pozan, Garcia Riveron, Zazpikaleetan, Areatzan, Plaza Barrian eta Guggenheim museoan. Zuzeneko musikak eta DJen emanaldiek Martzana kaia ere girotuko dute.

Areatza bilakatu da jaialdiaren zentro neuralgiko. Bertan antolatu dituzte jardueretako asko eta asko. Txoko Gourmet eremuaz gain, Sport Basque Fest ere han dago. Kirolari eta tradizioari lotutako hamaika ekitaldiren agertoki bihurtu da: herri kirolak, frontoia, baserri jokoak eta lehiaketak izango dira. Bilboko historia ezagutzeko ibilbide antzeztuak eta itsasadarra umore giroan zeharkatzeko bidaiek osatzen dute eskaintza.

Bost eguneko jaialdiak festaren erritmoan dantzan jarriko du hiria. Iaz, 73.000 lagun erakarri zituen. Euskal unibertsoaren adierazpen kultural eta artistikoari ateak zabaldu dizkio.

Adierazpen askatasuna ez urratzeko aldarria »

Natalia Salazar Orbe

Adierazpen askatasunari Espainiako Zigor Kodeak ezartzen dizkion mugek hautsak harrotu dituzte. Interneten idatzitako iruzkinengatik askok eta askok deklaratu behar izan dute epaile baten aurrean. Ez nolanahiko epaitegi batean, gainera. Espainiako Auzitegi Nazionaleko aretoetan eserita aurkitu dute euren burua hainbatek. Hori gutxi balitz bezala, espetxe zigorrak ere ezarri dizkiete. Arrazoiak, antzekoak: sare sozialetan iritzia ematea, espetxetik atera den pertsona bati ongietorri mezu bat idaztea, txiste bat kontatzea edo iruzkin sarkastikoak egitea. Biktimekiko mezu iraingarriak idaztea edo terrorismoa goratzea leporatu diete gehienetan pertsona horiei. Akusazioak norbanakoen aurkakoak dira; beraz, bakar-bakarrik egin behar dio aurre norberak era horretako prozesu bati. Hori saihestu, talde barruko babesa areagotu, eta gisa horretako epaiketak salatzeko talde bat eratu dute: Armiarma operazioan auzipetuen absoluzioaren aldeko plataforma. Larunbatean egingo dute lehenengo ekitaldia: Adierazpen askatasunaren aldeko jardunaldia. Zorrotzako gaztetxean prestatu dute, aldarrikapen eta jai giroan.

Herri bazkariarekin hasiko dituzte jarduerak. Gero, auzipetuta dauden pertsonetako batzuek hartuko dute hitza. Jorge Correa da horietako bat; @Boro LH gisa da ezaguna. “Gure esperientziaren berri emango dugu. Gertatutakoari buruz zer-nolako analisia egiten dugun eta gure ustez horri guztiari eman beharko litzaiokeen erantzuna zein den azalduko dugu”. Eztabaidarako tartea utziko dute hizketaldi horiek, eta, ondoren, elkarretaratzea egingo dute. Jardunaldiak bukatu ondoren, kontzertuak izango dira gaztetxean bertan: Def Con Dos eta Take Warning taldeak ariko dira.

Sare sozialetan iruzkinak egiteagatik operazio haren lau faseetan atxilotu zituzten 76 pertsonetako batzuek osatzen dute plataforma. Leku anitzetako herritarrak elkartu dira bizitako egoerei eta etorkizunean sor litezkeenei erantzuna emateko.

Sinetsita daude iraingarritzat edo terrorismoaren gorazarretzat jo daitezkeen iruzkinak zigortu beharrean beste zerbait zigortu eta mugatu nahi dutela Interneten: kultura, kazetaritza eta aktibismo sozialean hainbat herritarrek egiten duten lana, hain zuzen.

Ideologia jakin bat jomugan

Salatu dute Armiarma operazioaren barruan atxilotu dituzten guztiek ezkerreko ideologia edo ideologia anarkista dutela. “Ez dago eskuineko edo eskuin muturreko ideologia duen atxiloturik. Ez Armiarma operazioaren barruan, ez Twitter edo Facebook sareetan iritzia emateagatik izan diren beste kasuetan”. Hala, neurri biko justizia salatu dute. “Bistakoa da ia legez kanpokoa dela ezkerreko ideologia izan eta jendaurrean hala adieraztea”. Haiek atxilotu eta zigortu egiten dituzte; aldiz,”eskuin muturrekoek mehatxu egin dezakete, edo sare sozialetan nahi dutena esan, frankismoaren biktimei barre egin… Ez zaie gertatuko ezer”.

Joan den abenduaren 16an Berlinen egin zuten atentatuan zauritu zen Iñaki Ellakuria bilbotarrari idatzitako mezuak dira horren adierazle. Twitterren, besteak beste, era honetako mezuak idatzi zituzten: “Ze pena ez zintuztela akabatu, inozo, izorra zaitez…” “Hurrengoan, zortea badago, eraman ezazu familia ere”. Hori eta antzeko beste iruzkin batzuk ez dituzte delitutzat jo. Hala ere, plataformako kideek ez dute nahi inor euren ideiengatik jazartzerik, ideologia bat edo beste izan: “Baina hau ez da bidezkoa”.

Erantzun baten beharra

Egoera horri erantzuteko beharraren ondorioz sortu dira plataforma eta larunbateko ekitaldia. Mozal legea deritzona baino lehenagokoak dira euren plataformaren barruan elkartu diren auzipetuen prozesuak. “Hala ere, Armiarma operazioek mugarria ezarri zuten. Horiek gertatu aurretik, inork ez zukeen pentsatuko txiste bat kontatzeagatik edo Twitterren zure iritzia emateagatik Espainiako Auzitegi Nazionalean bukatuko zukeenik. Operazio hori martxan jarri zutenetik, gauzek okerrera egin dute”. Are gehiago, haren esanetan, mozal legea indarrean sartu zenez geroztik. Hori dela eta, “premiazkotzat eta beharrezkotzat” jo dute legeok desagerraraztea. Baita herritarren segurtasunerako legea, Zigor Kodearen erreforma eta itun antiterrorista ere.

Plataforma eratu zutenez geroztik, propaganda, astintze eta salaketa lana egin dute, orain arte. Larunbatekoa izango da forma fisikoa izango duen lehenengo ekitaldia. Eta ez dute baztertu pauso gehiago ematea. Besteak beste, iritzi delituez akusatutakoen abokatuek manifestu bat egin dute: “40 inguru abokatuk sinatu dute”.

Nor bere zentsore

Armiarma operazioaren bigarren fasean atxilotu zuten Correa. Epaiketaren zain dago. LaHaine webguneko kazetaria da; informazio ofizialaz harago, mugimendu sozialen informazioa zabaltzen du bertan. “Ez dira ari ni jazartzen irainak idazteagatik, nire ideiengatik baizik: independentista, komunista eta gizarte mugimenduen webgune bateko kazetari izateagatik”.

Sare sozialek iritziak eta ideologiak hedatzeko ematen duten erraztasunaren beldur dira agintariak. Hala sinetsita dago bera. Teknologia berri horiek indarra hartu aurretik eremu jakin batzuetan landu eta ezagutzen ziren iritziei hegoak eman dizkiete, eta batetik bestera barreiatzeko moduan jarri. “Sare sozialetan eurei interesatzen ez zaien informazioa hedatzen da. Ez dute horrelakorik baimendu nahi. Gure kasuak eredu gisa erabili nahi dituzte, eta herritarrek beren burua zentsura dezaten lortu”.

Kazetari gisa, beragan, bederen, izan du eragin hori. “Gauzak zelan idatzi hausnartzen dut orain, berriz ere Espainiako Auzitegi Nazionalean ez bukatzeko. Sare sozialetan gauza bera gertatuko da”. Argi du: “Kontua ez da esan nahi dudana esaten ez dudala; baina ondo hausnartzen dut nola idatzi behar dudan”.

Iraganeko uneak dastatuz »

Alaitz Armendariz

Neskatxa batek madalena bat dastatzen du Marcel Proust idazlearen Denbora galduaren bila eleberrian, eta keinu horrek bere haurtzaroko oroitzapenak dakarzkio. Esperientzia sentsorial hori da, hain zuzen, Bilboko Euskal Museoak bere azken erakusketan proposatzen duena. Time Machine Soup proiektuan, zortzi zopa dastatuta “iraganeko une paregabeetara bidaiatzeko aukera” eskaini nahi du Gatza eta Piperra taldeak. Zopak “denbora makina” izango dira. Hala, gastronomiak euskal kulturan izan duen “garrantzia” islatu nahi du, eta zein modu “ohikoan” transmititzen diren tradizioak Euskal Herrian.

Proiektua Gatza eta Piperra taldeak abiatu zuen iaz Donostia 2016ren harira, eta Bilboko Euskal Museoan dago ikusgai orain, apirilaren 30era arte. Erakusketaren diseinatzaile Santos Bregañaren hitzetan, erakusketa emakumeei “omenaldia” egiteko ere badago pentsatua, kultur transmisioan izan duen “garrantziarengatik”. Sukaldaritza tradizionala eta horren inguruko errezetak belaunaldi batetik bestera igaro dira, haren ustez, familia lotura “indartsuak” sortuz. Eta hori da Time Machine Soup erakusketak sentiarazi nahi duena.

Zortzi zopak prestatzeaz Bilboko Zazpikaleetako hainbat jatetxe arduratu dira: Portuberri Barri, Muga, K2, Arambarri, Casa Loren, Txerri Duck, Pastyrroz, Vermuteka eta La Bodeguilla. Halere, ez dute argitu zein zopa prestatuko duen bakoitzak. Erakusketa asteko egun guztietan egongo da zabalik, astearteetan izan ezik, egun horretan Euskal Museoa itxi egiten duelako. Zopak dastatzeko aukera, ordea, ostiral, larunbat eta igandeetan izango da soilik.

Zopa bakoitza dastatzearekin batera, jatorriz noizkoak diren eta bestelako xehetasunak azaltzen dituzten oharrak ere ikusgai izango dira.

ZOPA INDUSTRIALA
Tomate zopa latan

Zorroko tomate zopa da bisitariek topatuko duten lehena. “Betikoa”. 1962. urtean Andy Warhol margolariak Campbell markako lata bateko diseinua egin zuen, eta horixe da, ziurrenik, egun ezagutzen den tomate zopa ezagunena. Izenak berak dioen moduan, industria zopen prestaketa ez da etxean egiten; fabrika batean egiten da normalean. Kasu honetan, Campbell markako zopa latek pop artea mugimendu artistiko garrantzitsua bilakatzen lagundu zuten.

1950eko hamarkadan, Andy Warhol orduko publizitate arloko ilustratzaile onenetarikoa zen. Artista moduan errekonozimendu handiagoa izateko hainbat erakusketa egin zituen New Yorken, baina ez zuten arrakasta handirik izan. Lagun batek egunero ikus zitekeen zerbait margotzeko aholkatu zion, “Campbell zopa lata baten moduko zerbait”. Hurrengo egunean, supermerkatura joan eta aurkitu zituen Campbell zopa lata guztiak erosi zituen. 1962an, lata horiek Los Angelesen (AEB) egin zuen lehen erakusketako ardatz bihurtu ziren, eta denboraren poderioz arte garaikidearen ikur bilakatu ziren.

AMONAREN ZOPA
Eltzeko klasikoa, letrekin…

“Zure amonarena baino askoz ere hobea”. Esaldi horrekin argi geratzen dira zopa horren asmoak. Oilasko, baratxuri, azenario, porru, apio, tipula eta urez egina dago, “noizbait izandako oroitzapen onak berriz ureztatzeko”. Halere, ohartarazpen bat ere egiten dute erakusketan: “Erraz gerta daiteke salda atsegin hau ez izatea zuen amamaren antzekoa”. Baina, hala izan arren, zopak bere egitekoa beteko du: haren zaporeak eta haren ukituak “nortasun dinamika bat” eragingo dute, jendeak gogoan duen sentimendu “atsegin” bati lotutako zoparen ezaugarriak azpimarratu baititu.

Amonaren zopa”omenaldi” bat da, beren bizitzaren zati handi bat senarrarentzat edo haurrentzat jatekoa prestatzen eman duten emakumeentzat. Emakume horiek ez zuten laudoriorik edo eskerrik jaso, ezta espero ere, bizi ziren gizarteak normaltzat hartzen baitzuen senideei otorduak prestatzea —baita ongi egitea ere—.

ZOPA ZOZOA
Aberatsen soberakinak

XIX. mendekoa da, jatorriz. Zopa zozoa deitutako zopa langileriaren ikur bilakatu zen. Aberatsek txiroentzat utzitako soberakinez egindako zopa da. Batzuentzat, bizimodu gaitzaren sinboloa zen; besteentzat, jaiotzetik jendeak dituen ahultasunen sinbolo. Orduan hasi zen herri xehearekin interesatzen ziren edo herri xehearen interesekoak ziren sorkuntzei izena ematen.

Zopa zozoa deiturikoa langile askok eta askok elikatzeko segurtasunik ez zuten garaiaren sinboloa da. Erlijio etxeek behartsuei eskaintzen zieten zopa janari bakuna izan ohi zen, baina ahal bezain ona izaten zen beti: edozein moduko karitatea egitea “bekatua” litzateke. Behartsuentzat ongi kozinatzea Jainkoari ohore egiteko bide bat zen. Baina “ahal bezain ona” zen zopa hori ez zen beti zopa bikaina, ezta gutxiago ere. Ohar bat, badaezpada: “Beharbada, zopa honek ez gaitu aseko, baina zozo-zozo utziko gaitu”. Halere, pista bat ematen dute: Tolosako babarrun gorriz eginda dago.

ZOPA MAGIKOA
Belar mikatzak

“Belar mikatzak, perretxikoak eta igel hanka”. Horiek dira duela hainbat mende zopa magikoa egiteko erabiltzen zituzten osagaiak. 1466. urtean hasi ziren Europan sorginkeriaren aferarekin kezkatzen, eta horrekin larrituta ibili ziren XVII. eta XVIII. mendeen artean.

Garai horretatik bi sukaldaritza heldu dira gaur egunera. Lehena “emakume sukaldaritza” deiturikoa da, akelarre gauetan egiten omen zutena eta osagai “harrigarri edo nazkagarriekin” egiten zutena. Baina bazen beste bat ere, sorgin sukaldaritza deiturikoa: sendabideak egiten zituzten horrekin. Orduko “adituen” arabera, produktu horiek aukera ematen zioten garai hartako jendeari larru bidez hartzeko landareek eskaintzen zizkieten substantzia haluzinagarriak.

OILO SALDA
Zeruetako salda

Izenak berak dio zer daraman zopa honek; beraz, osagaiei dagokienez, sekretu handirik ez dago. Erdi Aroko bigarren zatian margolari askok margotu zuten erditu berri ziren emakumeek edan ohi zuten zopa hori. Eta obra horietan adierazten da, hain zuzen, osagai nagusia hegazti bat zela.

Gainera, ongi aukeratutako espezieak erabiliz gero, ia “gaztetasun elixir bat” sor zitekeela esaten zen. Erdi Aroa aspaldi igaro zen, baina zopa mota hori oraindik ere oso osagarri ontzat hartua dago, eta erditu berri diren emakumeei eskaintzen zaie. Baina, finean, salda horrek Erdi Aroaren inguruan jendeak duen liluraren iturrietaraino joatea ahalbidetzen du.

ZESARREN ZOPA
Madari eta arrosa-ur infusioa

Antzinako Erromako garaian ez zuten bizirik irauteko jaten, plazer hutsagatik baizik. Udarez eginda dago honako Zesarren zopa hau, eta, beraz, Tibero enperadorearen jaki maiteenaz egindako zopa dastatzeko aukera izango dute erakusketara asteburuetan doazen bisitariek.

Orduko medikuen iritziz, udareak gordin jatea ez zen osasungarria, digestioa zailtzen zuelako. Egosita, berriz, janari oso osasungarria eta atsegina zen. Egosita daude zopa honetan.

SALDA BELTZA
Metal zaporea

Oso modu “librean” hartu dute zopa hori egiteko erabili duten osagai nagusia: odola. Eta ez dago zertan asaldatu: odolez egindako hainbat jaki jaten ditu jendeak gaur egun; txorizoa eta odolkia, adibidez. Duela mende batzuk ere hala zen: zopetan hainbat abereren odola erabiltzeak erakusten du garai hartako gizartearentzako ere ez zela tabu bat. Hori bai: ezein gizartek ez du abere horien hilketa ekintza “hutsaltzat” hartu: gizarte bakoitzak modu batean antolatu du historian. Dena dela, ez dago zertan izutu: zoparen izen arraroa gorabehera, odolki zaporea besterik ez du.

JATORRIZKO ZOPA
Itsasoko uraren zopa

Time Machine Soup esperientzia gizateriaren abentura abiatu zen garaira heldu da. 4.000 milioi urte atzera eramaten du zopa honek bisitaria: itsaso sakonaren hondoraino, bizitza sortu zen tokira.

Zaila da historiaurrean zopak nola egiten zituzten irudikatzea, buztingintza eta metalgintza oraindik ezezagunak zirelako, baina ikerlariak ziur daude historian erabili dituzten teknikak aurretik ere erabili dituztela. Edonola ere, itsasoko animalien zaporea dauka bidaia gastronomiko honetako azken zopak, alegia, arrain zaporea.